خواجه نصير طوسى، در «شرح اشارات» اعتراض فخر رازى را بر دليلى كه بو على از طريق حركت دائمى افلاك در اثبات عقل مفارق آورد، جواب داده و دليل بو على را در اثبات «عقل» تأييد مى‌كند ليكن در «تجريد الكلام» دليل اثبات عقل را از راه حركت دائمى افلاك نمى‌پذيرد و نظريّه حكما را ردّ مى‌كند و معتقد است حركت دائمى فلك دليل بر وجود عقل مفارق نمى‌باشد و چنين مى‌گويد: «چيزى كه فلك در حركت خود طلب نموده اگر كمال نباشد و يا كمال باشد ولى براى فلك حاصل باشد موجب قطع حركت فلك خواهد شد درحالى‌كه حركت فلك دائمى مى‌باشد و اگر چيز ممكنى را طلب نموده باشد تا از راه حركت دورانى بتدريج آن را از عقل كسب نمايد، اين در صورتى مى‌تواند دليل بر اثبات عقل مفارق باشد كه حركت فلك دائمى و نامتناهى باشد درحالى‌كه چنين نيست، چون در جاى خود «ابطال غيرمتناهى» به اثبات رسيده است. علاوه بر اين طلب كمال منحصر به سه قسم ياد شده (يعنى طلب كمال حاصل بالفعل- طلب كمال محال- طلب كمالى كه آن كمال بتدريج حاصل گردد) نيست. مطلب ديگرى كه بايد افزود اين است كه آنچه مى‌گويند: حركت فلك نمى‌تواند براى طلب محال باشد چون طلب محال، ممتنع است مى‌پرسيم چرا طلب محال ممتنع است آيا ممكن نيست كسى در طلب محال باشد؟ جاهلى كه نمى‌داند طلب وى محال است آيا آن را طلب نمى‌نمايد؟[١].

اين بيانى كه از خواجه در تجريد الكلام آمده نمى‌توان آن را تأييد قول فخر رازى دانست بلكه متناقض با قول خود خواجه كه در شرح اشارات بعنوان دفاع از اعتقاد بوجود عقول مفارق آورده است نيز مى‌باشد آنچه كه در تجريد الكلام آورده چنين است:

«اگر قصد فلك در حركتش كسب كمال تدريجى از عقل مفارق باشد اين امر در صورتى‌

بقيه پاورقى از صفحه قبل- حركة فيتّصل التجدّدات فى المحرّك و الحركات فى المتحرّك فأذن لابدّ من محرّك يتجدّد احواله و ليس هو بعقل و لمّا امتنع فى الفلك انتساب تلك الأحوال الى طبيعة او قسر ثبت انتسابها الى نفس و أمّا احتمال كون القوى الجسمانيّة قويّة على غير المتناهى بحسب انفعالاتها عن العقل فليس بالزام للشّيخ ... لأنه لا يتصوّر فيما لا يستمرّ انفعالاته و افعاله ... خواجه نصير طوسى- شرح اشارات- انتشارات حيدرى- تهران ١٣٧٩ ه- ج ٣- صفحه ٢٠٧.

[١].... قولهم استدارة الحركة توجب الأرادة المستلزمة للتشبّه بالكامل أذ طلب الحاصل فعلا او قوّة يوجب الأنقطاع و غير الممكن محال لتوقّفه على دوام ما اجبنا انقطاعه و على حصر اقسام الطلب مع المنازعة فى امتناع طلب المحال ... خواجه نصير طوسى- تجريد الكلام- نقل از شرح علّامه- مطبعه علميه قم- صفحه ١٣٢.