بررسي و داوري در مسايل اختلافي ميان دو فيلسوف اسلامي - حسنی، حسن - الصفحة ٢٦ - اعتراض فخر رازى بر بو على در تعريف«فصل» و جواب خواجه به آن
سينا است، سپس بر آن اعتراض وارد مىكند[١].
در فصل «از كليّات خمس»، در آن يك مسئله است:
اعتراض فخر رازى بر بو على در تعريف «فصل» و جواب خواجه به آن.
فخر رازى بر تعريفى كه بو على از فصل نموده، اعتراض وارد مىكند و خواجه جواب مىدهد. ابتدا كلام بو على، سپس كلام فخر رازى و خواجه را مىآوريم.
بو على در «منطق اشارات» در تعريف فصل آورده است: «ذاتىاى كه صلاحيّت جواب سؤال «ما هو» را ندارد صلاحيّت خواهد داشت كه جواب سؤال «اىّ شىء هو» واقع شود تا ماهيّتى را از ماهيّات ديگر كه در وجود يا در جنس با آن شريكاند، تميز دهد چون «اىّ شىء» سؤالى است كه مراد از آن تميز دادن امرى از امور ديگر است بطور مطلق كه در شيئيّت با آن شريكاند[٢]».
فخر رازى اعتراضش بر بو على از اين تعريف كه از «فصل» شده اين است كه:
«در سؤال از «اىّ» كه به امر خاصّى مثلا به «حيوان» اضافه گردد و گفته شود «اىّ حيوان هو» حيوانيّت در نزد سائل معلوم و درخواست از ذاتىاى است كه امتياز دهنده ماهيّت مسئول عنه باشد از امورى كه با آن در حيوانيّت شريكاند. و اگر گفته شود «الانسان اىّ شىء هو فى ذاته» شيئيّت كه از عوارض است بايد در نزد سائل معلوم و درخواست از ذاتىاى است كه امتيازدهنده ماهيّت انسان باشد از امورى كه در شيئيّت با آن شريكاند در جواب از اين سؤال صحيح است گفته شود «حيوان ناطق» همچنانكه صحيح است گفته شود «ناطق». پس حدّ در جواب سؤال «اىّ شىء هو» مىآيد درحالىكه حدّ جواب سؤال «ما هو» است. پس تعريف فصل مانع اغيار
[١] آنچه بو على در كتابهاى خود در حد عكس مستوى آورده: «عكس آن است كه موضوع محمول و محمول موضوع قرار گيرد با بقاء سلب و ايجاب و صدق و كذب بحال خود» تعريف در سستى نيست چون اين حدّ فقط شامل قضاياى حمليّه مىشود نه شرطيّه، بلكه در تعريف عكس بايد گفت «عكس آن است كه محمول عليه، محكوم به و محكوم به، محكوم عليه قرار گيرد ...» تا عكس شرطيات را نيز دربر گيرد: مأخذ قبل صفحه ٩١.
[٢].... أمّا الذّاتى الّذى ليس يصلح أن يقال .... فى جواب ما هو، فلا شكّ فى أنّه يصلح للتّمييز لها عمّا يشاركها فى الوجود او فى جنس مّا و لذلك يصلح أن يكون مقولا فى جواب «اىّ شىء هو» فأنّ اىّ شىء أنّما يطلب به التّمييز المطلق عن المشاركات فى معنى الشيئيّته ...- بو على- اشارات- نقل از شرح منطق اشاره خواجه- ج ١- صفحه ٨٤ ببعد.