«در ميان اهل انديشه و استدلال، اين نزاع كه آيا منطق علم است يا نه، معقول نيست، چون «منطق» نيز مانند علوم ديگر، از عوارض ذاتى موضوع- تصوّر و تصديق- مانند كلّيت، جزئيّت، معرّفيت، قضيّه، قياس و ... بحث مى‌كند، بنابراين «علم» است. در مورد اين اعتراض كه منطق آلت اكتساب براى علوم ديگر است، پس علم نخواهد بود، جوابش آن است كه منطق «آلت اكتساب» براى تمام علوم نيست- چنانچه آلت اكتساب «اوّليّات» نيست- بسيارى از علوم هم «آلت اكتساب» براى علوم ديگرند چنانچه «نحو»، «آلت اكتساب» براى «علم لغت» است و «هندسه» براى «هيئت» با اين وصف بر آنها اطلاق علم مى‌شود. بنابراين گرچه به منطق، در مقايسه به علوم ديگر «آلت» اطلاق مى‌گردد، ليكن نسبت به مسائلى كه منطق شامل آنها است، اطلاق علم بر آن صحيح است.[١]

٢- به اعتقاد خواجه، دلالت لفظ بر معنى، تابع قصد و اراده است.

خواجه در مدخل كتاب «منطق التّجريد» درباره دلالت لفظ مى‌گويد:

«لفظ كه بر تمام معنى دلالت كند مانند دلالت انسان بر حيوان ناطق، مطابقه است و بر جزء معنى كه دلالت كند مانند دلالت انسان بر ناطق يا حيوان فقط- تضمّن است و بر خارج لازم كه دلالت كند مانند دلالت انسان بر ضاحك التزام است»[٢].

[١] و التّنازع فيه هل علم ام لا، ليس ممّا يقع بين المحصّلين، لأنّه بالاءتّفاق صناعة متعلّقة بالنّظر فى المعقولات الثّانية ... و المعقولات الثّانية هى العوارض الّتى تلحق ... فهو علم بمعلوم خاصّ و لا محالة يكون علما مّا ...

و القول: بأنّه آلة للعلوم فلا يكون علما ... ليس بشى‌ء لأنّه ليس بآلة بجميعها ... و المنطق علم فى نفسه و آلة بالقياس الى غيره من العلوم ...

خواجه نصير الدين طوسى- شرح اشارات- انتشارات حيدرى- تهران ١٣٧٩ ه- ج ١- صفحه ٩.

[٢] اللّفظ يدلّ على تمام معناه بالمطابقه دلالة الاءنسان على الحيوان الناطق و على جزئه بالتّضمن، دلالة على بعض اجزائه و على ملزومه خارجا عنه بالاءلتزام دلالة الضاحك عليه ...- خواجه نصير الدين طوسى- منطق التّجريد- نقل از جوهر النّضيد- انتشارات جار اللّهى- تهران- بازار بين الحرمين- صفحه ٣.