بررسي و داوري در مسايل اختلافي ميان دو فيلسوف اسلامي - حسنی، حسن - الصفحة ١٢٣ - « نتيجه بحث»

با ذكر اين شواهد معلوم شد، عوارض غريبه به امورى اطلاق مى‌گردد كه اگر از ماهيّتى زايل گردند، آن ماهيّت زايل نگردد، اين عوارض همان عوارض مادّى‌اند و صور عقلى فقط از اين نوع عوارض بايد مجرّد باشند. چون لوازم ماهيّت هرگز از ماهيّت زايل نمى‌گردند، لذا لوازم وجود و لوازم مفارق مادّى را شامل نمى‌گردد. شايد به اين جهت است كه فخر رازى مى‌گويد «عقل» از افراد خارجى، صورت كلّى را انتزاع نمى‌نمايد و نتيجه مى‌گيرد كه «علم» از «مقوله اضافه» است، ولى در بعضى موارد چنانچه ذكر كرديم- علم را از «مقوله كيف» مى‌داند (صفحه ١١٠). بعلاوه فخر رازى در «المباحث المشرقيّه» تصريح مى‌كند كه «قوّه عاقله مجرّد از ماده است»[١].

بنابراين چطور ممكن است صورت عقلى منتزع از افراد خارجى بعوارض غريبه آميخته باشد با اين وصف در قوّه عاقله كه مجرّد است حلول نمايد.

[١]... العاقل يجب أن يكون مجرّدا عن المادّة و البرهان عليه ...

فخر رازى- المباحث المشرقيه- مكتبة الأسدى- طهران ١٩٦٦- ج ١- صفحه ٣٦٩.