در اينكه تشخّص هيولى و صورت به چه چيز است، از جمله مسائل اختلافى ميان خواجه و فخر رازى است. اين اختلاف در تفسير فقره‌اى از كلام بو على آمده است، ازاين‌رو، ابتدا كلام بو على و سپس به بيان اختلاف نظر خواجه و فخر رازى مى‌پردازيم.

بو على در «اشارات» پس از فراغت از اين مسئله كه صورت، جزء علّت هيولى است، مسئله تشخّص هيولى و صورت را عنوان نموده و مى‌گويد:

«تشخّص هريك از هيولى و صورت، بديگرى است به اين ترتيب كه هيولى سبب تشخّص صورت و صورت سبب تشخّص هيولى مى‌باشد ...»[١].

فخر رازى در «شرح اشارات» خود مى‌گويد:

«بو على اين كلام را در دفع يك اعتراض احتمالى آورده است و آن اينكه: تشخّص صورت كه به مادّه است، اگر تشخّص مادّه هم به مادّه ديگرى باشد، موجب تسلسل باطل مى‌گردد. ولى اگر تشخّص هريك از هيولى و صورت به ديگر مى‌باشد. چنين محذورى لازم نمى‌آيد. اگر كسى بگويد: تشخّص هريك از هيولى و صورت به ديگرى، موجب دور باطل است، جواب آن است كه ذات هريك سبب تشخّص ديگرى است، نه كه تشخّص هريك سبب تشخّص ديگرى باشد. اگر گويند اين جواب كافى نيست زيرا حكم به اينكه ذات هريك از هيولى و صورت، علّت تشخّص ديگرى باشد فرع بر انضمام ذات هريك با ذات ديگرى است، كه بدون تشخّص ذات آنها، ممكن نخواهد بود، چون ذات غيرمتشخّص- مطلق- كه موجود نيست، قابليّت انضمام با امر ديگر را ندارد. جواب اين اشكال آن است كه انضمام دو امر مطلق- غيرمتشخّص- ممكن است. «وجود» و «ماهيت» تركيب انضمامى دارند و انضمام آنها به يكديگر متوقّف بر وجود آنها نيست، وگرنه بايد «ماهيّت» در قبل از انضمام به وجود، موجود باشد و براى وجود هم، وجود ديگرى باشد كه موجب تسلسل باطل است. بنابراين علّيت ذات مطلق هريك از هيولى و صورت در تشخّص ديگرى ممكن است»[٢].

[١].... و تشخّص بها الصّورة و تشخّصت هى ايضا بالصورة ... بو على- اشارات- نقل از شرح اشارات خواجه- انتشارات حيدرى- تهران ١٣٧٩ ه- ج ٢- صفحه ١٥٠.

[٢].... زعم الشّيخ أنّ كل واحد منهما اعنى الهيولى و الصّورة يتشخّص بالأخر و لا يقتضى الدّور، لأنّ ذات كل واحد منهما علّة لتشخّص الأخر ... لقائل أن يقول: تشخّص كل واحد منهما بذات الأخر، متوقّف على انضمام ذات كل واحد منهما الى ذات الأخر و ذلك الأنضمام متوقّف على تشخّص كلّ واحد منهما، فأنّ المطلق غير موجود ...

و الجواب: أنّ انضمام الوجود الى الماهيّة لا يتوقّف على صيرورة كل واحد منهما موجودا ... فخر رازى- شرح اشارات- المطبعة الخيريّه- المصر ١٣٢٥ ه- ج ١- صفحه ٦١.