بررسي و داوري در مسايل اختلافي ميان دو فيلسوف اسلامي - حسنی، حسن - الصفحة ١١٣ - « نتيجه بحث»

مى‌شوند و سبب ادراك نفس مى‌گردد»[١].

فخر رازى در آخرين اعتراضش بر بو على در تبيين اين مطلب كه ممكن نيست ادراك بمعنى حصول صورت در عقل باشد. چنين مى‌گويد:

«وقتى چيزى را مى‌بينيم، مثلا زيد را مى‌بينيم شك نيست كه اين «ديدن» يك حالت نسبى است- نسبت باصره به زيد موجود در خارج- ولى به اعتقاد كسى كه «ادراك» عبارت از حصول صورت در ذهن است مبصر را عبارت از شبح و تصوير زيد مى‌داند، نه زيد موجود در خارج و اين در واقع تشكيك در بديهى‌ترين امور ضرورى است»[٢].

خواجه در جواب مى‌گويد:

«وقتى زيد را مى‌بينيم، مسلّما مبصر يعنى زيد، موجود خارجى است ليكن سخن در «ابصار» است كه عبارت از همان شبح و صورت حالّ در آلت قوّه مدركه است، اشتباه فخر رازى در اين است كه ميان «مدرك» (بفتح راء) و «ادراك» فرقى ننهاده است»[٣].

«نتيجه بحث»

در اينكه «علم» از چه مقوله‌اى است، به اعتقاد فخر رازى از مقوله اضافه است، او طبق اين اعتقاد خود در «شرح اشارات» اعتراضات چندى بر بو على- كه علم را از مقوله كيف مى‌داند- وارد كرد و خواجه به دفاع از بو على به اعتراضاتش پاسخ داد.

اكنون در رابطه با همين مسئله در تأييد نظر خواجه از اينكه بيان فخر رازى در اثبات مقصود او كفايت نمى‌كند، چند مطلب را پيشنهاد مى‌كنيم:

١- فخر رازى كه علم را از مقوله اضافه مى‌داند ولى طرفين اضافه را مشخّص‌

[١]و الجواب: أنّ الأدراك ليس هو حصول الصورة فى الألة فقط بل حصوله فى المدرك لحصوله فى الألة و هيهنا الأدراك لا يحصل فى الحسّ المشترك، و لا فى ملتقى العصبتين بل فى النّفس بواسطة هاتين الألتين ... خواجه نصير طوسى- شرح اشارات- ج ٢- صفحه ٣٢١.

[٢]... أذا ابصرنا زيدا لقوّتنا الباصرة نسبة خاصة اليه و أنّ الذى يقال من أنّ المبصر ليس زيد الموجود فى الخارج بل المبصر مثاله و شبحه فأنّه تشكيك فى اجلى العلوم الضروريّة .... فخر رازى- شرح اشارات- ج ١- صفحه ١٣٧.

[٣]... أنّ المبصر هو زيد لا شكّ فيه، أمّا الأبصار فهو حصول مثاله فى آلة المدرك و عدم التمييز بين المدرك و الأدراك هو منشأ هذا الأعتراض .... خواجه نصير طوسى- شرح اشارات- انتشارات حيدرى- تهران ١٣٧٩ ه- ج ٢- صفحه ٣٢٢.