اختلاف آراء يك نفر در يك مسئله بدون تعدد اعتبار باشد مانند اختلاف آراء يك فقيه در يك مسئله كه گاه حكم بوجوب مى‌كند در مسئله‌اى و گاه حكم به كراهت در آن مى‌دهد، و گاه اختلاف راى از يك شخص در مسئله واحد، بلحاظ مقتضاى زمان و رعايت افكار جامعه و هماهنگى با عقايد افراد بانفوذ است و يا بجهت اظهار تبحّر در علوم است كه شخصيت امروز من با شخصيت روز گذشته من، متفاوت است بنا به مفاد قضيه «انا فى كل يوم رجل» مسلما رشد علمى و تكامل فكرى با گذشت زمان و پشت‌كار، متفاوت مى‌شود مرحوم آيت ا ... ابو الحسن شعرانى در اين مورد چنين مى‌گويد: «اعلم و افقه علماء، اختلاف در فتاويش، بيش از ديگران است كه در فقاهت بدان رتبه نرسيده‌اند، مثلا علامه حلى قدس سره گوئى در هر كتاب عليحده اجتهاد كرده و هروقت فتوائى مى‌داد، نظر تازه مى‌كرد و ناچار در فتاويش خلاف مى‌افتاد و آن را كه بينى در همه عمر بر يك فتوى باقى ماند، دليل آن است كه در همه عمر بيش از يك‌بار اجتهاد نكرد و فرصت بيش از آن نيافت، اگر او نيز دو بار و سه‌بار اجتهاد مى‌كرد اعتماد بر راى اول نمى‌نمود و در فتاويش عدول مى‌كرد ....»[١].

استاد مدرس رضوى در كتاب «احوال و آثار خواجه» در مورد رفع اختلاف آراء خواجه چنين مى‌گويد: عقايد خواجه را بايد بيشتر در كتب كلامى آن بزرگوار خصوصا در كتاب تجريد الأعتقادش جستجو كرد، چه خود او در ابتداى اين كتاب مى‌گويد: «اين كتاب را به بهترين اسلوب، ترتيب و تنظيم نمودم و آنچه را كه بدليل بر من ثابت شده و معتقد خويش قرار داده‌ام در اين كتاب درج كرده‌ام‌[٢]، اما در شرح اشارات با آنكه از كتب مهم فلسفى او است نمى‌توان آراء او را بدست آورد چه در ابتداى آن ملتزم شده كه فقط شارح باشد، نه جارح و فقط مقصود شيخ را در آن كتاب به بيان رسا توضيح داده باشد»[٣].

اما حاجى ملا هادى سبزوارى بيان ديگرى دارد كه به واقع نزديكتر است و آن اينكه نظر صحيح خواجه را بايد از كتب فلسفى او بدست آورد، آنچه در كتب كلامى خود با فلاسفه مخالفت نموده بلحاظ اين بوده كه بعنوان يك متكلم سخن گفته و رعايت حال آنان را نموده است كه عبارت وى چنين است: «على انّه بما هو متكلم يتكلم هكذا»[٤] يعنى بعنوان يك متكلم سخن‌

[١] نثر طوبى يا لغات القرآن- ج ١- صفحه ٢٣٢.

[٢] مجيب الى ما سئلت من تحرير مسائل الكلام و ترتيبها على ابلغ النظام ... مما قادنى الدّليل اليه و قوى اعتمادى عليه ... خواجه نصير طوسى- تجريد الكلام- نقل از شرح علامه حلى- مطبعه علميه قم- صفحه ٥.

[٣] احوال و آثار خواجه- صفحه ١٨٤ و ١٨٥.

[٤] حاشيه حاجى سبزوارى بر سطر ١٠ از صفحه ١٨٤ شرح منظومه.