پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٥٩١ - جاهلان عالمنما!

مى‌نهد و مى‌فرمايد: در ميان جهالتها همواره سرگردان است و به نابينا بودن او بسنده نمى‌كند، بلكه مى‌افزايد او همواره سوار بر مركب ظلمت و تاريكى شده و بى‌آن كه بداند به كدام سو مى‌رود و به كجا منتهى مى‌شود، به پيش مى‌تازد و اين نخستين توصيف و تشبيه در باره آنهاست.

توجّه داشته باشيد «عاش» از ماده «عشا» بر وزن «فنا» گاه به معنى نابينايى مطلق تفسير شده و گاهى به معنى ضعف بينايى چشم، و گاه گفته‌اند به معنى «شبكورى» است، هر چه باشد صاحب چنين چشمى قادر به ديد صحيح اشيا و آنچه در اطراف او مى‌گذرد نيست، و اگر بى‌احتياط و بدون مطالعه يا بدون راهنما حركت كند، گاه در چاه مى‌افتد، گاه در آتش! چنين است حال كسى كه بدون علم و آگاهى كافى در راه پر خطرى همچون راه قضا و داورى ميان مردم گام بگذارد، كه هر روز از زندگيش مى‌گذرد بدبختيهاى تازه‌اى براى خود و ديگران بار مى‌آورد و سرانجام در درّه هولناك كفر و شقاوت سقوط مى‌كند و از همه بدتر اين كه چنين آدمى خود را آگاه و دانا و آشنا به موازين داورى و حقّ و عدالت مى‌داند! خطايش قابل شمارش و گناهش قابل احصا نيست! باز در توصيف ديگرى در باره جهل و نادانى اين گونه اشخاص مى‌فرمايد:

«او هرگز علوم و دانشها را به طرز صحيحى فرا نگرفته! (به همين دليل در هيچ مسأله‌اى با اطمينان و يقين داورى نمى‌كند!)» (لم يعضّ على العلم بضرس قاطع).

در اين توصيف، امام (ع) اين گونه افراد را به كسانى تشبيه مى‌كند كه غذاى خوبى در اختيار دارند، امّا نجويده فرو مى‌برند و هرگز جذب بدن آنها نمى‌شود.

بعضى از شارحان نهج البلاغه گفته‌اند «ضرس» در اين جا اشاره به دندان عقل است كه معمولا هنگام كمال عقل بيرون مى‌آيد و اين جاهلان مغرور گويى هرگز دندان عقل در نياوردند و هيچ مسأله‌اى را با معيار صحيح ارزيابى نمى‌كنند و نقطه مقابل آنها كسانى هستند كه در مسائل كاملا آگاه و اهل خبره‌اند و در باره‌