برخى ، با عنايت به قرائنى كه حاكى از عدم امكان بازگشت اهل بيتِ سيّد الشهدا به كربلاست ، بر اين باورند كه ورود آنان و نيز جابر بن عبد اللّه انصارى به كربلا ، در اربعين دوم و در سال ٦٢ هجرى اتّفاق افتاده است . فرهاد ميرزا معتمد الدوله، صاحب قمقام زخّار ، اين نظريه را مطرح كرده است . گفتنى است كه اين نويسنده، دليلى براى اثبات نظريّه خود اقامه نكرده است .

د ـ بازگشت اهل بيت امام عليه السلام به كربلا در غير اربعين

در ميان منابع كهن ، تنها در الآثار الباقية ى ابو ريحان بيرونى (م ٤٤٠ ق) تصريح شده كه اهل بيتِ سيّد الشهدا در اربعين به كربلا باز گشته اند ؛ [١] ليكن با عنايت به آنچه گفته شد ، اين سخن ، قابل قبول نيست ، بويژه اين كه پس از ابو ريحان ، تا قرن هفتم هجرى ، هيچ يك از منابع ، اين نظريّه را تأييد نكرده اند . امّا بازگشت اهل بيتِ سيّد الشهدا عليه السلام به كربلا در غير اربعين ، در منابعى مانند : الأمالى صدوق ، [٢] الملهوف و مثير الأحزان ، [٣] آمده است . شايد تنها ايرادى كه به اين مطلب مى توان وارد كرد ، اين است كه راه شام به مدينه ، راه جداگانه اى است [٤] و همان طور كه محدّث نورى گفته ، بعيد است كه يزيد ، اجازه داده باشد كه سفر را طولانى كنند و مجدّدا خانواده امام عليه السلام را به كربلا بياورند ؛ ليكن با وجود اين استبعاد، نمى توان اصل بازگشت آنان را به كربلا، انكار كرد .

[١] ر . ك : الآثار الباقية : ص ٤٢٢ . [٢] ر . ك : دانش نامه امام حسين عليه السلام : ج ٨ ص ٣٨٥ ح ٢٤٤٨ . متن اين كتاب ، تنها آمدن امام زين العابدين عليه السلام را به كربلا مى رساند ؛ امّا در مورد ساير خانواده امام عليه السلام ، ساكت است . [٣] ر . ك : دانش نامه امام حسين عليه السلام : ج ٨ ص ٣٨٣ ح ٢٤٤٥ و ٢٤٤٦ . [٤] چنان كه گذشت، مرحوم محدّث نورى مطرح كرده است كه : «راه شام به عراق ، از خود شام، از راه حجازْ جدا مى شود و قدر مشترك ندارد» و مرحوم شهيد مطهرى هم اين سخن را تأييد نموده است ؛ اما بررسى نقشه هاى فراهم آمده از گذرگاه هاى قديمى نشان مى دهد كه راه شام به عراق از طريق باديه، با راه شام به مدينه، حدود ١٤٧ كيلومتر، مسير مشترك دارند .