تنكابنى ، برخى از اخبار آن را مظنون يا مقطوع الكذب دانسته [١] و محدّث نورى با ابراز شگفتى از تأليف چنين كتابى از چنان عالم بزرگى ، برخى مطالب آن را «منكَر» ناميده است . [٢] شهيد مطهّرى نيز نراقى را فقيه بزرگى مى خواند ؛ ولى او را در تاريخ عاشورا ، صاحب اطّلاع نمى داند و برخى مطالب او را نقد مى كند . [٣] گفتنى است انتساب اين كتاب به نراقى، مشهور است و ترديدى در آن نيست ؛ [٤] امّا اين احتمال هست كه آن را در اوايل تحصيل و پيش از رسيدن به مراتب كمال علمى ، نوشته باشد .

٦ . إكسير العبادات فى أسرار الشهادات (أسرار الشهادة)

آقا بن عابد دربندى شيروانى (م ١٢٨٥ يا ١٢٨٦ ق) مشهور به فاضل دربندى و ملّا آقا دربندى ، از نويسندگانى است كه افزون بر رشته تخصّصى اش (فقه) ، در ديگر موضوعات ، مانند تاريخ عاشورا ، نيز كتاب نوشت . او با جمع آورى اخبار قوى و ضعيف و به قصد حلّ اختلاف و تحليل آنها ، يكى از بزرگ ترين نگاشته ها را در باره واقعه عاشورا سامان داد . او شيفته امام حسين عليه السلام بود و انگيزه پاكى در نگارش اين كتاب داشت ؛ امّا به دليل استفاده از منابع ضعيف در كنار منابع اصلى و نقل برخى گزارش هاى بدون سند ، نتوانست مقتل معتبرى ارائه دهد . او همچنين مبناى نادرستى برگزيد و بر اساس آن ، از كتاب هايى كه مشتمل بر اخبار مظنون الكذب بودند نيز نقل كرد . مبناى او اين بود كه نشانه هاى كذب ، هر چند به درجه ظن برسند ، مانع نقل نيستند و نقل چنين اخبارى در بيان سيره و تاريخ ، بى اشكال است .

[١] قصص العلماء : ص ١٤٦ . [٢] لؤلؤ و مرجان : ص ٢٤٥ . [٣] ر.ك : حماسه حسينى : ج ١ ص ٢٨ . [٤] ر. ك : الذريعة : ج ٤ ص ٤٦١ ش ٢٠٥٦ و ج ٢٠ ص ١٤٩ ش ٢٣٢٩ و ج ٢١ ص ٣٥٩ ش ٥٤٥٢ ، إيضاح المكنون : ج ٢ ص ٤٤٣ ، هدية العارفين : ج ٢ ص ٣٥٢ .