در حقيقتْ به چهار نظريه ، بر مى گردد: ١ . نظريه شهادت طلبى ؛ ٢ . نظريه تشكيل حكومت ؛ ٣ . نظريه حفظ جان ؛ ٤ . نظريه جمع بين دو نظريه اوّل و دوم ، يعنى شهادت طلبى و تشكيل حكومت . مفاد سه ديدگاه اوّل ، روشن است ؛ امّا ديدگاه چهارم ، با توجّه به مبانى كلامى شيعه در اعتقاد به آگاهى امام عليه السلام از شهادت خويش ، از يك سو، و سخنان امام عليه السلام و شواهد تاريخى در كوشش براى براندازى حكومت يزيد و تشكيل حكومت اسلامى ، از سوى ديگر ، شكل گرفته است و صاحبان اين ديدگاه ، خواسته اند تا ميان اين دو حقيقت ، جمع كنند. اين جمع ها در چهار شكل ، خود را نشان داده است : ١ . مرحله اى كردن قصد : ابتدا ، قصد تشكيل حكومت و در ادامه ، قصد شهادت (رأى استاد مطهّرى) ؛ ٢ . قصد مستقيم و غير مستقيم (رأى علّامه عسكرى) ؛ ٣ . تشكيل حكومت با علمِ به شهادت (رأى آية اللّه استادى) ؛ ٤ . جنبه ظاهرى و باطنى (رأى آية اللّه فاضل و اشراقى). اينك نگاهى اجمالى به اين نظريه ها مى افكنيم:

١ . نظريه شهادت طلبى

از نظريه شهادت ، [١] تا به حال، چند تفسير شده است كه گر چه برخى از آنها ممكن

[١] گفتنى است علّامه سيّد شرف الدين عاملى ، در كتاب المجالس الفاخرة (ص ٩٤) ، براى نظريّه شهادت طلبى ، ٣٥ دليل آورده است. علّامه سيّد محسن امين نيز در جلد اوّل أعيان الشيعة، نزديك به بيست دليل آورده كه امام حسين عليه السلام گمان مى كرده و در برخى مراحل ، يقين داشته است كه به شهادت مى رسد. همچنين آية اللّه استادى در كتاب بررسى قسمتى از كتاب شهيد جاويد ـ كه بعد از آن ، در كتاب سرگذشت كتاب شهيد جاويد منتشر شد ـ ، بيست دليل براى اين موضوع آورده است. آية اللّه لطف اللّه صافى گلپايگانى نيز در كتاب شهيد آگاه ، ٣٣ دليل براى نظريّه شهادت طلبى ، ارائه كرده است .