فصل ششم: اشاعره‌ يكى از مكاتب كلامى كه در برابر معتزله تأسيس گرديد مكتب ابوالحسن اشعرى (متولد ٢٦٠ ه.) بود. او ابتدا داراى مذهب اعتزال بود و تا چهل سالگى نزد استادش ابو على جبّائى، مبانى و اصول معتزله را ياد مى‌گرفت كه ناگهان از اين مذهب كناره‌گيرى كرد و در مسجد جامع بصره به‌طور علنى از التزام به مذهب معتزله توبه نمود و از مكتب اعتقادى اهل حديث و احمد بن حنبل هوادارى كرد. در مورد علل برگشت اشعرى از مكتب معتزله كه در زمان مقتدر عباسى صورت گرفت از دو عامل مى‌توان نام برد: ١- رهايى از فشار بر معتزله: از زمان متوكل به بعد، معتزله با فشار روز افزونى روبه‌رو شدند و بر عكس، اهل حديث مورد حمايت جدى دستگاه حاكمه قرار گرفتند. و شكى نيست كه شرايط اجتماعى تأثير به‌سزايى در طرز تفكر و ديدگاه‌هاى انسان دارد، از اين رو مى‌توان گفت انديشه رهايى از فشار، زمينه بازگشت از اعتزال را در ابوالحسن اشعرى فراهم نمود. ٢- انديشه اصلاح و بازنگرى در عقايد اهل حديث: جبرگرايى اهل حديث و اعتقاد آنان به تشبيه و تجسيم بارى‌تعالى و ... امورى بودند كه عقل و فطرت سليم انسانى آنها را نمى‌پذيرفت. ابوالحسن اشعرى براى اصلاح و تعديل آن عقايد، چاره‌اى جز بازگشت از اعتزال و پيوستن به اهل حديث نداشت، زيرا اهل حديث سخنان معتزله را به شدت رد مى‌كردند و آنان را از خود نمى‌دانستند. وى با پيوستن به اهل حديث از هواداران اين مكتب شمرده شد و سخنانش مقبول عام و خاص گشت و زمينه براى اصلاحات مورد نظر وى فراهم گرديد «١» و توفيق يافت كه بسيارى از عقايد و ديدگاه‌هاى اهل حديث را