اصل و طبيعت خود برمى‌گردد، اما روح انسان كه همان نفس مدركه باشد اگر با انجام عبادات صفا پيدا كرده و با دورى از شهوات و تغذيه از علوم باطن رشد كرده باشد به عالم روحانى كه از آنجا جدا شده برمى‌گردد و به او گفته مى‌شود: «إِرْجِعى‌ الى‌ رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً» برگرد به سوى پروردگارت در حالى كه خشنود و مرضى (مورد رضايت) هستى اما نفس‌هايى كه در اثر عدم پيروى از امامان معصوم، از رشد بازمانده‌اند براى هميشه در شكل تناسخ باقى مى‌مانند و از جسدها جدا نمى‌شوند. «١» ارزيابى عقايد اسماعيليه‌ با بررسى عقائد و عملكرد اسماعيليه به اين نتيجه مى‌رسيم كه آنان نه‌تنها از اهل بيت پيامبر عليهم السلام فاصله گرفتند بلكه از اسلام خارج شدند و از روى مسامحه از فرقه‌هاى منسوب به تشيع شمرده مى‌شوند. ضرورى است كه ابتدا به بررسى تدابير ويژه امام صادق عليه السلام درباره وفات اسماعيل بپردازيم: اسماعيل به اتفاق همه، در زمان خود امام صادق عليه السلام از دنيا رفت؛ زراره اين‌چنين نقل مى‌كند: امام صادق عليه السلام بعد از وفات اسماعيل سى تن از شيعيان خود را به منزلش فراخواند. سپس به يكى از اصحابش به‌نام داود بن كثير فرمود: اى داود! روى اسماعيل را بگشاى و ببين او زنده است يا مرده. داود نگاه كرد و گفت: مرده است. آن حضرت به همه افرادى كه در آنجا حاضر بودند دستور داد يكى يكى با دقت صورت اسماعيل را بنگرند و شاهد وفاتش باشند. سپس فرمود: خداوندا شاهد و گواه باش! سپس دستور فرمود: او را غسل داده كفن كردند و به مفضل فرمود: كفن را از صورت اسماعيل باز كن و همگى بنگريد كه او زنده است يا مرده. همه گفتند: اى آقاى ما، او مرده است. و از كار آن حضرت شگفت زده شدند. بعد فرمود: خداوندا شاهد و گواه باش.! وقتى كه اسماعيل را در لحد نهادند فرمود: اى مفضل، صورت او را باز كن و به جمعيت حاضر فرمود: همه بنگريد آيا