انگیزه سیاسی مأمون در ترویج مکتب ارسطوئی - حسینیبیان، سیدمهدی - الصفحة ٤٥ - توصیف عقل و جایگاه آن
ِیا هِشَامُ، إِنَّ الْعَاقِلَ، الَّذِِی لَا ِیشْغَلُ الْحَلَالُ شُكْرَهُ وَ لَا ِیَغْلِبُ الْحَرَامُ صَبْرَهُ.[١]
اى هشام! خردمند كسى است كه حلالش او را از شكر باز ندارد و حرام بر صبرش چيره نگردد...
ِیا هِشَامُ، قَلِِیلُ الْعَمَلِ مِنَ الْعَالِمِ مَقْبُولٌ مُضَاعَفٌ وَ كَثِِیرُ الْعَمَلِ مِنْ أَهْلِ الْهَوَى وَ الْجَهْلِ مَرْدُودٌ.
اى هشام! كردار اندک از عالم، چند برابر پذيرفته شود، و كردار بسيار از هواپرستان نادان پذيرفته نگردد.
ِیا هِشَامُ، إِنَّ الْعَاقِلَ رَضِِی بِالدُّونِ مِنَ الدُّنِْیا مَعَ الْحِكْمَةِ وَ لَمْ ِیرْضَ بِالدُّونِ مِنَ الْحِكْمَةِ مَعَ الدُّنِْیا؛ فَلِذَلِكَ رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ.
اى هشام! خردمند به كموكاست دنيا با دريافت حكمت خوشنود است، ولى به كموكاست حكمت و رسيدن به دنيا خوشنود نيست، از اين رو خردمندان در كسب خود سود برند...
ِیا هِشَامُ، كَانَ أَمِِیرُ الْمُؤْمِنِِینَ علِیهالسلام ِیَقُولُ: مَا عُبِدَ اللَّهُ بِشَِیْءٍ أَفْضَلَ مِنَ الْعَقْلِ وَ مَا تَمَّ عَقْلُ امْرِئٍ حَتَّى ِیكُونَ فِِیهِ خِصَالٌ شَتَّى: الْكُفْرُ وَ الشَّرُّ مِنْهُ مَأْمُونَانِ وَ الرُّشْدُ وَ الْخَِیر مِنْهُ مَأْمُولَانِ وَ فَضْلُ مَالِهِ مَبْذُولٌ وَ فَضْلُ قَوْلِهِ مَكْفُوفٌ وَ نَصِِیبُهُ مِنَ الدُّنِْیا الْقُوتُ، لَا ِیشْبَعُ مِنَ الْعِلْمِ دَهْرَهُ، الذُّلُّ أَحَبُّ إِلَِیهِ مَعَ اللَّهِ مِنَ الْعِزِّ مَعَ غَِیرِهِ وَ التَّوَاضُعُ أَحَبُّ إِلَِیهِ مِنَ الشَّرَفِ، ِیَسْتَكْثِرُ قَلِِیلَ الْمَعْرُوفِ مِنْ غَِیرِهِ وَ ِیَسْتَقِلُّ كَثِِیرَ الْمَعْرُوفِ مِنْ نَفْسِهِ وَ ِیَرَى النَّاسَ كُلَّهُمْ خَِیراً مِنْهُ وَ أَنَّهُ شَرُّهُمْ فِِی نَفْسِهِ وَ هُوَ تَمَامُ الْأَمْرِ.[٢]
١. از آنجاِیِی که حرام ِیک جاذبهاِی دارد که با قوّه مغناطسِی بهسوِی خود مِیکشاند، ولِی بنده مؤمن خدا در برابر آن صبر و اِیستادگِی مِیکند و مجذوب آن واقع نمِیشود.
٢. أِی: كل أمر من أمور الدِین ِیتم به أو كأنّه جمِیع أمور الدِین مبالغة.