دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٨٢ - ابن خصیب، ابوبکر
ابن خصیب، ابوبکر
نویسنده (ها) :
علی اکبر دیانت
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ١٩ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اِبْنِخَصيب، ابوبكر حسن، اخترشناس ايرانی تبار سدۀ ٣ ق/ ٩م. او به فارسی و عربی مینوشت (ابنقفطی، ١٦٥؛ سارتن، ٦٩٨). ابن طاووس، كنيۀ او را ابوالحسين بن ابی الخصيب ذكر كرده و از دانشمندان شيعۀ اهل قم و مقيم كوفه برشمرده است (ص ١٢٩). از زادگاه و جزئيات زندگی وی آگاهی دقيقی در دست نيست و آنطور كه از نوشتۀ خود وی در كتاب المواليد برمیآيد، ابوالعنبس صميری منجم را در ٢٣٠ ق/ ٨٤٥ م ملاقات كرده و ظاهراً بيشتر از كِنْدی رياضیدان (د احتمالاً ميان ٢٥٢-٢٦٠ ق/ ٨٦٦-٨٧٤ م) زندگی كرده است بدينترتيب (GAS, VII/ ١٢٢) میتوان چنين نتيجه گرفت كه ابنخصيب در نيمۀ دوم سدۀ ٣ ق/ ٩ م زنده بوده، از اين روی نوشتۀ بغدادی (١/ ٢٦٥) كه تاريخ درگذشت او را حدود ١٩٠ ق/ ٨٠٥ م ذكر كرده است، درست به نظر نمیرسد. او پيش از آنكه به علم هيأت بپردازد، به تحقيق و مطالعه در سعد و نَحس و قِران ستارگان علاقۀ خاص داشت و در پيشگويی و «سهمالغيب» (بخشی معين از فلكالبروج كه طالع بينند) نيز ماهر بود و متخصص احكام نجوم به شمار میرفت، ولی پيشگوييهای او اغلب نادرست بود (ابنقفطی، همانجا). ابنخصيب در احكام نجوم مهارت داشت و بههمين سبب حاميان زيادی يافت و شايد بههمين دليل، آثارش جزء بزرگترين كتابهای احكام نجوم مورد پذيرش ملل ديگر نيز قرار گرفت و از اجزای لازم علم نجوم و دانشهای وابسته به آن گرديد.
آثـار
١. كار مهتر يا الكارمهتر، دائرةالمعارفی است نجومی. ابننديم (ص ٢٧٦) آن را شامل چهار كتاب به شرح زير میداند: كتابالمدخل الی علمالهيئة؛ كتاب تحويل سنی العالم كه اين هر دو كتاب ظاهراً از ميان رفته است (GAS, VII/ ١٢٣)؛ كتابالمواليد؛ كتاب تحويل سنی المواليد كه از مآخذ معتبر خواجه نصيرالدينطوسی در كتاب سفينۀ او بوده است (همانجا)، كتابالمواليد و كتاب تحويل سنی المواليد هر دو در يك مجلد در كتابخانههای حميديه (شم ٨٥٦) و چستربيتی (شم ٥٣٩٩) و كتاب المواليد با عنوان المغنی فی المواليد يا المقنع فی المواليد در اسكوريال به شمارههای: ٩٣٥، ٩٤٠، ٩٧٣ و ٩٧٨ (ناقص) و در كتابخانۀ فاتح استانبول(شم ٥٤١١) نگهداری میشود (GAL’S, I/ ٣٩٤;
GAS, VII/ ١٢٣) ترجمۀ لاتين كتاب المواليد كه در آن نامالخصيب بهصورت الكاسين پسر الكاسيت آمده است در ٦١٥ يا ٦٢٦ ق/ ١٢١٨ يا ١٢٢٩م توسط ساليو يا سالومون در پادوا انجام گرفته (سارتن، ١/ ٦٩٨) و در ٨٩٨ ق/ ١٤٩٢م، ٨٩٩ ق/ ١٤٩٣ م و ٩٠٧ ق/ ١٥٠١ مدر ونيز (سوتر، ٣٢) و در ٩٤٧ ق/ ١٥٤٠ م در نورنبرگ آلمان چاپ شده است (GAS، همانجا). ترجمۀ عبری آن نيز بهوسيلۀ اسحاق ابوالخير در ٩٠٤ ق/ ١٤٩٨ م صورت گرفته است. همچنين كتاب تحويل سنی المواليد را افلاطون تيولی ترجمه كرده است (همانجا). بعدها يوهانس ميليوس كتابدار حكمران ايالت ساكسونی با نوشتن شرحی، توجه ديگران را به آثار ابنخصيب جلب كرد، بهطوری كه كتاب مغنی فی المواليد به جزئی از «صد گفتار» منسوب به هرمس تبديل شد (EI٢).
٢. احكام النجوم، نسخهای از آن در كتابخانۀ ملك (شم ٣٥٠٢) در ٣٣٨ برگ وجود دارد كه تاريخ كتابت آن رمضان ١٢٢٦ ق/ سپتامبر ١٨١١ م است (ملك، ١/ ٢٠). سزگين احتمال داده است كه اين كتاب نسخهای از الجامع الكبير فی الاحكام تأليف ايوب بن عينالدولۀ خلاطی خطيب باشد (GAS, VII/ ١٢٤). گذشته از آثار ياد شده، ابنقفطی، كتابهای قضيبالذهب، النُكت و كتاب المنثور را كهبه يحيی بن خالد برمكی تقديم شده (همانجا) و ابننديم آنها را منسوب به ابنخياط میداند (ص٢٧٦)، به ابنخصيب نسبت داده است (ابنقفطی، همانجا). چنين به نظر میرسد كه ابنقفطی، هنگام استفاده از الفهرست دچار اشتباه شده، زيرا كه در هيچ يك از مآخذ ديگر كه زندگی نامه و آثار ابنخصيب را نوشتهاند، به كتابهای مذكور اشاره نشده است. همچنين موضوع حمايت برمكيان از ابنخصيب نيز كه در «دائرةالمعارف اسلام» به آن اشاره شده، ناشی از انتساب كتاب المنثور به ابنخصيب بوده است.
مآخذ
ابنطاووس، علی بن موسی، فرج المهموم، قم، ١٣٦٣ ش؛
ابنقفطی، علی بن یوسف، تاريخالحكماء، بهكوشش يوليوسليپرت، لايپزيگ، ١٩٠٣ م؛
ابننديم، الفهرست، بهكوشش گوستاوفلوگل، لايپزيگ، ١٨٧١ م؛
بغدادی، هديه؛
سارتن، جورج، مقدمه بر تاريخ علم، ترجمۀ غلامحسين صدریافشار، تهران، ١٣٥٣ ش؛
ملك، خطی؛
نيز:
EI٢ ;
GAL, S;
GAS;
Suter, Heinrich, Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke, Leipzig, ١٩٠٠.
علیاكبر ديانت