دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣ - ابن ابی اصبع ابوالقاسم

ابن ابی اصبع ابوالقاسم

اِبْنِ اَبی اِصْبَع، ابوالقاسم عبدالعزیز بن تَمّام عراقی (د ٧٦٢ق / ١٣٦١م)، صوفی، حكیم، ریاضی‌دان و كیمیاگر كه از احوال او اطلاعی در دست نیست.

آثـار

١. قصیدۀ ابن ابی الاصبع در علم كیمیا (حاجی خلیفه، ٢ / ١٣٢٨). و از آن به نامهای قصیدة الغرر (بغدادی، ١ / ٥٨٢) و قصیدة الغرر النّونّیة، (GAL, S, I / ٤٣٢) و قصیدة نونیة (سپهسالار، ٥ / ٤٦) و قصیدة فی الصّنعة الآلهیة (سید، ٢ / ٢١١) نیز یاد شده است. از این اثر نسخه‌های خطی متعددی وجود دارد (همانجاها). بر این قصیده شروحی نوشته‌اند كه مشهورترین آنها شرح اِیدَمُر جِلْدَكی (د ٧٤٣ق / ١٣٤٢م) است. جِلْدَكی این شرح را كشف الاسرار للافهام فی شرح قصیدة ابن ابی الاصبع عبدالعزیز بن تمّام نامیده است (حاجی خلیفه، ٢ / ١٤٨٧). نسخه‌های خطی این اثر در كتابخانه‌های قاهره، پترزبورگ، تهران، و مشهد هست (GAL, S، همانجا؛ شورا، ١٤ / ١٥٧؛ آستان قدس، ٣٥٦، ٤٦٨)؛ ٢. المقامات الفلسفیة و التّرجمانات الصّوفیة: كه در طبیعیات، ریاضیات و الهیات است و مؤلّف آن را در ٧٠٢ق / ١٣٠٣م، در ٥٠ مقامه تصنیف كرده است (حاجی خلیفه، ٢ / ١٧٨٦-١٧٨٧)؛ ٣ و ٤. در شمار آثار وی از قصص فی الكیمیا (بغدادی، ١ / ٥٨٢) و مقامات فی الكیمیا نیز یاد شده است (GAL, S, I / ٤٣٢).

مآخذ

آستان قدس، فهرست؛
آقابزرگ، الذّریعة؛
بروكلمان، كارل، تاریخ الادب العرب، ترجمۀ یعقوب بكر و رمضان عبدالتّواب، قاهره، ١٩٧٥م؛
بغدادی، اسماعیل پاشا، هدیة العارفین، استانبول، ١٩٤٣م؛
حاجی خلیفه، كشف الظّنون، استانبول، ١٩٤١م؛
سپهسالار، خطی؛
سید، خطی؛
شورا، خطی؛
ظاهریه، خطی؛
ملی، خطی؛
نیز:

GAL, S.

محمدآصف فکرت