دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤١٠ - بیلک قبچاقی

بیلک قبچاقی

بَیْلَكِ قِبْچاقی‌ (د پس‌ از ٦٨١ق‌ / ١٢٨٢م‌)، كانی‌شناس‌ مسلمان‌ و كهن‌ترین‌ گزارشگر بهره‌گیری‌ از قطب‌ نما در ناوبری‌ مسلمانان‌. از زندگی‌ وی‌ تنها می‌دانیم‌ كه‌ در ٦٥٨ق‌/١٢٦٠م‌ كتاب‌ علم‌ الساعات‌ و العمل‌ بها، اثر ابن‌ ساعاتی‌ (ه‌ م) را در قاهره‌ استنساخ‌ كرده‌ (كوپریلی‌، ١/٤٨٢-٤٨٣)، و در ٦٦٨ق‌/١٢٧٠م‌ در این‌ شهر به‌ دست‌ نویسی‌ از الرسالة الشافیۀ نصیرالدین‌ طوسی‌ دست‌ یافته‌ (كراوزه‌، ٤٩٠-٤٩١, ٤٩٦)، و در ٦٨١ق‌ نیز كنز التجار را در قاهره‌ و به‌ نام‌ ملك‌ منصور دوم‌ (حك‌ ٦٤٢-٦٨٣ق‌/١٢٤٤-١٢٨٤م‌)، حكمران‌ ایوبی‌ حماه‌ نوشته‌ است‌. البته‌ نام‌ پدر بیلك‌ در دو دست‌نویس‌ نخست‌، عبدالله‌ و در دست‌نویس‌ كنزالتجار، محمد (شاید تصحیف‌ ابومحمد) آمده‌ است‌ (نک‌ : وایدا، ٤٢٠؛ قس‌: «دائرةالمعارف‌ ... »، VI/٦٨؛ نیز دوسلان‌، شم‌ ٢٧٧٩، كه‌ این‌ نام‌ نیامده‌ است‌).
١. ٢. »Über die Naturwissenschaften ... « ٣. »Über Magnetismus«
اثر بر جای‌ مانده‌: كنز التجار فی‌ معرفة الاحجار، در ٣٠ فصل‌ دربارۀ سنگها و فلزات‌ گرانبها كه‌ یگانه‌ نسخۀ شناخته‌ شدۀ آن‌ ــ ظاهراً به‌ خط مؤلف‌ ــ در پاریس‌ نگهداری‌ می‌شود (همانجا). بیلك‌ در مقدمۀ این‌ كتاب‌ از ٢٣ نویسندۀ یونانی‌ و مسلمان‌، از آن‌ میان‌ هرمس‌، بلیناس‌ (آپولونیوس‌ تیانایی‌)، ارسطو، بطلمیوس‌، مسعودی‌، بیرونی‌، غزالی‌ و دیگران‌ یاد كرده‌ است‌. موله‌ كه‌ بخشهایی‌ از متن‌ عربی‌ و ترجمۀ فرانسۀ این‌ اثر را آورده‌، آن‌ را تقلیدی‌ صرف‌ از ازهار الافكار تیفاشی‌ (ه‌ م) برشمرده‌ كه‌ البته‌ برخی‌ اطلاعات‌ و تجربیات‌ بیلك‌ بدان‌ افزوده‌ شده‌ است‌ (ص‌ ١٢).
بیلك‌ در این‌ كتاب‌ ضمن‌ شرح‌ مسافرت‌ دریایی‌ خود از طرابلس‌ شام‌ به‌ اسكندریه‌، از ابزاری‌ كه‌ كشتیبانان‌ برای‌ جهت‌ یابی‌ به‌ كار می‌بردند، یاد كرده‌ است‌. آنان‌ در شبهای‌ تاریك‌ و بی‌ستاره‌، سوزنی‌ را از میان‌ ساقۀ یك‌ گیاه‌، چلیپاوار گذرانده‌، در ظرف‌ آبی‌ شناور می‌ساختند و سپس‌ یك‌ سنگ‌ مغناطیس‌ (آهن‌ربای‌ طبیعی‌) گرداگرد سوزن‌ می‌چرخاندند كه‌ موجب‌ چرخش‌ سوزن‌ می‌شد. پس‌ از دور كردن‌ ناگهانی‌ سنگ‌،سوزن‌ به‌تدریج‌ در راستای‌شمال‌ و جنوب‌آرام‌ می‌گرفت‌ (همو، ١٧٤). ظاهراً در مآخذ كهن‌تر دورۀ اسلامی‌ به‌ چنین‌ نكته‌ای‌ اشاره‌ نشده‌ است‌ (رنو، ٢٠٣؛ كارا دو وو؛ II / ٣٧١؛ پلسنر، ٥٣٢) و برخلاف‌ نظر دوزی‌ (ص‌ ٣٩؛ نیز ویدمان‌، «علوم‌ طبیعی‌ ... ٢»، ٢٠، «مغناطیس‌٣»، ــ كه‌ واژۀ قرمیط را در قطعه‌ شعری‌ مربوط به‌ حدود سال‌ ٢٣٩ق‌ (نک‌ : ابن‌ عذاری‌، ٢ / ٩٧)، معرب‌ كالامیت‌ و به‌ معنی‌ آهن‌ربا دانسته‌ است‌ ــ ربطی‌ به‌ قطب‌ نما ندارد (قس‌: سارتن‌، II / ٦٣٠؛ نیز میه‌لی‌، ١٥٩-١٦٠، كه‌ اشارات‌ مبهم‌ عوفی‌ به‌ ابزاری‌ با كاربرد مشابه‌ را یاد كرده‌اند). گزارش‌ بیلك‌ تا كنون‌ به‌ چند زبان‌ اروپایی‌ ترجمه‌ شده‌ است‌ (پلسنر، ٥٣٣).

مآخذ

ابن‌ عذاری‌، احمد، البیان‌ المغرب‌، به‌ كوشش‌ دوزی‌، لیدن‌، ١٨٤٩م‌؛ كوپریلی‌، خطی‌؛ نیز:

١٨٤٩;
Krause, M., »Stambuler Handschriften islamischer Mathematiker«, Quellen und Studien zur Geschichte der Mathematik, Astronomie und Physik, Abteilang B٣, ١٩٣٦, vol. III;
Mieli, A., La Science arabe, Leiden, ١٩٦٦;
Mullet, C., »Minéralogie arabe«, JA, ١٨٦٨, vol. XI;
Plessner, M., »Baylak al-Qibjāqī«, Dictionary of Scientific Biography, ed. Ch. C. Gillispie, New York, ١٩٧٠, vol. I;
Reinaud, J.-T., Géographie d’Aboulféda, Paris, ١٨٤٨;
Sarton, G., Introduction to the History of Science, Baltimore, ١٩٣١;
Türkiye diyanet vakfi İslâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٢;
Vajda, G., Index général des manuscrits arabes musulmans, Paris, ١٩٥٣;
Wiedemann, E., »Über Magnetismus«, Aufsätze zur arabischen Wissenschaftsgeschichte, New York, ١٩٧٠;
id, »Über die Naturwissenschaften bei den Arabern«, Sammlung gemeinverständlicher wissenschaftlicher Vorträge, Hamburg, ١٨٩٠, no. ٩٧.

محمدحسین‌ احمدی‌