دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٩٨ - بونی، ابوالعباس احمد بن علی
بونی، ابوالعباس احمد بن علی
نویسنده (ها) :
محمدحسین احمدی
آخرین بروز رسانی :
سه شنبه ١٣ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
بونی، ابوالعباس احمد بن علی بن یوسف قُرَشی (د پس از ٦٢٧ق /١٢٣٠م)، ملقب به محییالدین، تقیالدین و شرفالدین، از مردم بندر بونه (هیپونا ی باستان، امروزه: عنّابه در شمال الجزایر) و از نامورترین مؤلفان مسلمان در علوم غریبه. از منابع متقدم، آگاهی چندانی دربارۀ زندگی و تحصیلات او به دست نمیآید. بونی خود در پایان شمسالمعارف از استادان خویش ازجمله ابوعبدالله قرشی (د ٥٩٩ق / ١٢٠٣م) و ابوالحسن حَرالّی (د ٦٣٧ یا ٦٣٨ق) نام برده است (١ /٥٣٢؛ نیز ابن ابار، ٣ /٦٨٧؛ غبرینی، ١٤٣؛ مناوی، ٢ /٢٨٣، ٢٨٧، ٤٦٤- ٤٦٩؛ در شمسالمعارف، حرالی، به صورت حرانی، و سال مرگ وی ٥٣٨ق آمده كه به احتمال قوی سهو ناسخ یا خطای چاپی است).
بونی از كبار مشایخ زمان خود بود و با دانشمندان مغرب و مصر مصاحبت داشت و دانشمند مشهور، ابن سبعین (٦١٤-٦٦٩ق / ١٢١٧-١٢٧١م) از شاگردان او بود (بونی، همان، ٢ /٣١٧، ٤٤٢، ٣ /٣٥٤؛ قس: ه د، ٣ /٦٥٨). وی سرانجام در قاهره درگذشت و در گورستان قرافه به خاك سپرده شد (ابن زیات، ٢٦٨؛ نیز S ,EI٢ ) حاجی خلیفه درگذشت بونی را ٦٢٢ق /١٢٢٥م یاد كرده است (٢ /١٠٦٢، جم ) كه بسیاری از او پیروی كردهاند (مثلاً نک : نبهانی، ١ /٥٠٨؛ سارتن، II /٥٩٦؛ EI١؛ قس: كانتور،I /٧٤١؛ شیبی، ٢ /١٧٢، كه به ترتیب ٦٢٥ق /١٢٢٨م و ٦٣٦ق / ١٢٣٩م را سال مرگ او دانستهاند)، اما اشارۀ بونی در شمسالمعارف (نک : ١ /٣٤٣) به شكست سلطان جلالالدین خوارزمشاه از مغولان (٦٢٧ ق) و تحصیل ابن سبعین نزد وی، نادرستی این نظر را آشكار میسازد.
آثـار
در منابع، بیش از ٤٠ اثر در علم حروف، جفر، اعداد، اسماء الاهی و جز آن به بونی منسوب شده است (مثلاً نک : حاجی خلیفه، ٢ /١٠٦٢، ١٥٦٦، جم ؛ GAL, I /٦٥٥-٦٥٦, GAL, S, I /٩١٠-٩١١). برخی از این آثار به ویژه شمسالمعارف و اللمعة النورانیة، به زودی شهرتی همسنگ آثار مجریطی (د ٣٩٨ق /١٠٠٨م)، غزالی و ابن عربی یافتند (نک : ابن خطیب، ٣٢٧؛ ابن خلدون، مقدمه، ٣ /١١٥٩، شفاء...، ٥٨- ٥٩، ٦٣؛ قلقشندی، ١ /٤٧٥؛ طاش كوپریزاده، ٢ /٥٤٨) و تاكنون نیز موردتوجه و استفادۀ علاقهمندان به این مباحث است (نک : خوانساری، ٣ /٢٢١؛ سارتن، همانجا؛ ERE, III /٤٥٧) البته برخی از این آثار تلخیص یا برگرفته از برخی دیگر ــ به ویژه شمسالمعارف ــ است و نیز گاه دستنوشتههای یك اثر نامهای گوناگون دارند. از اینرو، شمار دقیق آثار او و همچنین ارتباط آنها به یكدیگر نیازمند پژوهش بیشتر است (نیز نک : فهد، ٢٣٠ ؛ EI٢, S).
بونی در آثار خود به موضوعاتی چون فضایل حروف الفبا، بسمله، اسماء الاهی، برخی آیات و سور قرآن و ادعیه و نیز حِرز، طلسمات، جداول وفقی و جادویی كه به نظر وی موجب تصرف در طبیعت و كائنات است، توجهی ویژه دارد. وی بر آن است كه شیوۀ آگاهی از راز تناسب میان حروف، اعداد و جز آنها، ذوقی، شهودی و نیازمند توفیق الاهی است و علوم و قیاسات عقلی را بدان راهی نیست. ابن خلدون بونی را از اصحاب طلسمات، و شیوۀ او را شرعاً ممنوع و غیرقابل اعتماد دانسته است ( مقدمه، ٣ /١١٦١، ١١٦٤-١١٦٥، شفاء، ٦٧- ٦٨). بونی همچون بیشتر معتقدان به علوم غریبه برای درمان بیماریهایی چون قولنج، وبا، ذات الجنب، چشم درد، صرع، و نیز آسانزایی، شیوههایی غریب یاد كرده است ( منبع...، ١٣٦ بب ، ١٤٥، ٢٨١؛ نیز نک : اولمان، «پزشكی...»، .(٢٤٩
در آثار بونی، عناصر و اسامی سریانی و عبری (نک : شمس...، ١ /٥٤-٥٥، نیز فصلهای ٢٧-٢٩، جم ، منبع، ٩٩، ٢٢٢؛ نیز نک : S , EI٢) و نیز نشانههایی از جادوی دورۀ یونانی مآبی و خرافات رایج در شرق و شمال افریقا به چشم میخورد؛ با این حال، منابع بونی احتمالاً بیشتر ریشه در فرهنگ مردم دارد (اولمان، «علوم...»، ٣٩١؛ S, EI٢). تأثیر عناصر ایرانی نیز بر آثار بونی از آنجا پیداست كه وی ــ به زعم شیبی (٢ /١٧٣) برای نخستینبار ــ الفبا را با در شمار آوردن ٤ حرف «پ، چ، ژ، گ»، ٣٢ حرف دانسته است كه در آغاز آفرینش به آدم آموختهاند (نک : شمس، ١ /٣٦٣). برخی از آثار چاپ شدۀ بونی از این قرار است:
١. شمس المعارف و لطائف العوارف، در ٤٠ فصل كه ٣ روایت كبری، وسطی و صغری از آن در دست است S), EI٢) جداول وفقی و جادویی در این كتاب بسیار است (مثلاً نک : ١/١٦٢-١٩٩، ٢٠٦-٢٠٧). به نظر كانتور، ظاهراً بونی بیش از دیگر مؤلفان مسلمان به جداول وفقی پرداخته است I/٧٤١) ؛ برای بررسی جداول وفقی در آثار بونی، نک : برگشترسر، ٢٣٥-٢٢٧؛ آرنس، .(١٠٤-١١٠ در فصل ٣٦ كه به خواص گیاهان و «حجر مكرم» اختصاص دارد، به سفرهای ١٢ سالۀ مؤلف برای دست یافتن به این دانش و برخی مآخذ ناآشنا اشاره شده است (١/٣٧٢ بب ). به نظر روسكا این فصل احتمالاً بعدها با استفاده از كتاب سر الاسرار رازی به كتاب افزوده شده است، زیرا مطالب آن با دیگر فصول كتاب همخوانی ندارد (ص .(٣٠٧-٣١١ بونی كتاب خود را با عنوان تیسیر العوارف فی تلخیص شمس المعارف خلاصه نموده (حاجی خلیفه، ٢/١٠٦٢)، و صلاحالدین آلپای نیز آن را به تركی ترجمه كرده است («دائرةالمعارف...»، VI /٤١٦).
٢. . اللمعة النورانیة فی الاوراد الربانیة، مشهور به انماط، مشتمل بر ١٠ نمط دربارۀ اسم اعظم خداوند و شامل ادعیۀ مناسب ساعات مختلف شبانهروز در هر یك از روزهای هفته. البته شاید مراد از انماط در برخی منابع (نک : ابن خطیب، ٣٢٧؛ ابن خلدون، مقدمه، ٣/١١٦٢، شفاء، ٥٨ -٥٩، ٦٣) نه این اثر، كه همان فصول ٢١ تا ٣٠ از شمس المعارف باشد كه هر یك مشتمل بر یك نمط و دربارۀ اسماء الاهی است. عبدالرحمان بسطامی (د ٨٥٦ق/١٤٥٢م) شرحی به نام رشح اذواق الحكمة الربانیة فی شرح اوقات اللمعة النورانیة بر آن نوشته است (حاجی خلیفه، ٢/١٥٦٦). اللمعة به همراه شرح اسم الله الاعظم بونی در مصر چاپ شده است.
٣.الاصول و الضوابط المحكمة، كه مقدمهای بر علوم خفیه است (نک : فهد، ٢٣٢ )، به همراه ٣ اثر دیگر بونی به نامهای شرح الجلجلوتیة الكبری، بغیة المشتاق فی معرفة وضع الاوفاق و شرح البرهتیة (معروف به شرح العهد القدیم)، در یك مجلد به نام منبع اصول الحكمۀ چاپ شده است.
مآخذ
ابن ابار، محمد، التكملة لكتاب الصلة، به كوشش فرانسیسكو كودرا، مادرید، ١٨٨٢م؛
ابن خطیب، محمد، روضة التعریف، به كوشش محمد كتانی، بیروت، ١٩٧٠م؛
ابن خلدون، شفاء السائل لتهذیب المسائل، به كوشش محمد بن تاویت طنجی، استانبول، ١٩٥٧م؛
همو، مقدمه، به كوشش علی عبدالواحد وافی، قاهره؛
ابن زیات، محمد، الكواكب السیارة، بغداد، مكتبة المثنی؛
بونی، احمد، شمسالمعارف و لطائف العوارف، قاهره، ١٣٨٢ق/١٩٦٢م؛
همو، منبع اصول الحكمة، بیروت، المكتبة الثقافیه؛
حاجی خلیفه، كشف؛
خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، بیروت، ١٤١١ق/١٩٩١م؛
شیبی، كامل مصطفى، الصلة بین التصوف و التشیع، بیروت، ١٤٠٢ق/ ١٩٨٢م؛
طاش كوپریزاده، احمد، مفتاح السعادة، بیروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛
غبرینی، احمد، عنوان الدرایة، به كوشش عادل نویهض، بیروت، ١٩٦٩م؛
قلقشندی، احمد، صبح الاعشی، قاهره، ١٣٨٣ق/١٩٦٣م؛
مناوی، محمد عبدالرئوف، الكواكب الدریة، به كوشش محمد ادیب جادر، بیروت، ١٩٩٩م؛
نبهانی، یوسف، جامع كرامات الاولیاء، بیروت، ١٤٠٩ق/١٩٨٩م؛
نیز:
Ahrens, W., «Kleine Mitteilungen und Anzeigen» , Der Islam, ١٩٢٥, vol. XIV;
Bergsträsser, G., «Zu den magischen Quadraten» , ibid, ١٩٢٣, vol. XIII;
Cantor, M., Vorlesungen über Geschichte der Mathematik, New York, ١٩٦٥;
EI١ ;
EI٢ , S;
ERE;
Fahd, T., La Divination arabe, Leiden, ١٩٦٦;
GAL;
GAL, S;
Ruska, J., «Die Alchemie ar-Rāziʾs» , Der Islam, ١٩٣٥, vol. XXII;
Sarton, G., Introduction to the History of Science, Baltimore, ١٩٣١;
Türkiye diyanet vakf ı Islâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٢;
Ullmann, M., Die Medizin im Islam, Leiden, ١٩٧٠;
id, Die Natur und Geheimwissenschaften im Islam, Leiden, ١٩٧٢.
محمدحسین احمدی