دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٦٤ - ابن غنام، ابوطاهر

ابن غنام، ابوطاهر

اِبْنِ غَنّام، ابوطاهر ابراهيم بن يحيی بن غنام نُمَيری، معبّر حنبلی سدۀ ٧ق / ١٣م كه به سبب تأليف معجمی در خوابگزاری شهرت يافته است. در نسخه‌ای از همين اثر به شمارۀ ٥٥١٠ كتابخانۀ ظاهريه با تاريخ كتابت ١٠٩٤ق، به وی لقب «زين‌الدين» داده شده (ظاهريه، علوم، ٧٤)، و نابلسی او را «برهان‌الدين» خوانده است (٢ / ٣٥٠). كنيۀ وی نيز در برخی از منابع ابواسحاق آمده است (صفدی، ٦ / ١٦٨؛GAL, I / ٦٥٧). تاريخ وفات او را به اختلاف ٦٦٤ق / ١٢٦٦م (صفدی، همانجا)، ٦٧٤ق، (GAL، همانجا، به عنوان قول راجح) و ٦٩٣ق (حاجی خليفه، ١ / ٤١٧، ٧٣٧) تعيين كرده‌اند، ولی ٧٧٩ق را كه ابن عماد (٦ / ٢٦٥) به دست داده است، بی‌گمان بايد خطا دانست.
درمنابع متقدم ابن غنام با نسبتهای حَرّانی (صفدی، همانجا؛ حاجی خليفه، ١ / ٧٣٧؛ ESC١, I / ٤٠١)، مَقدِسی (نابلسی GAL، همانجاها) و حتی بغدادی (حاجی خليفه، همانجا) خوانده شده است، ولی اين دانسته‌ها چندان به روشن شدن جزئيات نامعلوم زندگی او كمك نمی‌كنند. دربارۀ موطن ابن غنام تنها صفدی (همانجا) تصريح كرده كه وی در مصر سكنی داشته و دوسلان ــ شايد تحت تأثير نسخۀ خطی شماره ٢٧٥٠ كتابخانۀ ملی پاريس ــ به صراحت ولادت او را در مصر دانسته است (ص ٤٩٦).
از تحصيل او اين اندازه می‌دانيم كه وی خود از جمال‌الدين ابراهيم بن سبتی به عنوان استادش نام برده و يادآور شده كه بخش مهمی از آثار پيشين خوابگزاری را از او فراگرفته است (نك‌ : ESC٢، شم‌ ٩٨٣(١)، به نقل از درة الاحلام؛ EI٢، به نقل از عروس البستان).
اثر برجستۀ او المعلم علی حروف المعجم است كه گاه با عناوين ديگری چون تعبير نامح نيز ناميده می‌شود. ابن غنام در اين اثر طبقه‌بندی موضوعی متداول در آثار پيشين خوابگزاری را كنار نهاده و كتاب را به ترتيب الفبايی مرتب كرده است تا كاربرد آن آسان‌تر باشد. وی در ١٤ مقاله به عنوان مقدمه بر كتاب، به ذكر كليات پرداخته است. ابن غنام در برگ برگ اين اثر به آيات، احاديث و اشعار استشهاد كرده و در كنار مشاهيری چون آرتميدوروس (در مورد وی، نك‌ : فهد، «مقدمه »، ١٤) و ابن سيرين، به نقل خوابگزاريهای جاماسب، حكيم ايرانی، پرداخته كه شايان توجه است .
كهن‌ترين نسخه‌های خطی المعلم در اين كتابخانه‌ها موجود است: چستربيتی، به شمارۀ ٣٤٨٤ به تاريخ ٦٩٧ق ( آربری، II / ٩٩)؛ توپكاپی، به شماره‌های ٣١٧٢ و ٣١٧٣ مورخ ٧٤٣ و ٧٩٩ق (TS, III / ٨٨٥)؛ اولو جامع، به شمارۀ ١٩٨٦، احتمالاً مورخ ٧٤٥ق (فهد، «كهانت» ٣٣٩)؛ كمبريج، به شمارۀ ١١٢، سدۀ ٨ق ( آربری، ١٩) و گنج‌بخش (نك‌ : مآخذ همين مقاله). پراكندگی نسخه‌های فراوان كتاب المعلم از شرق تا غرب جهان اسلام را می‌توان حاكی از ميزان توجه به آن دانست (در مورد نسخه‌هايی ديگر به جز آنها كه در GAL, S, I / ٩١٣؛GAL, I / ٦٥٧؛ فهد، همان، ٣٣٨، معرفی شده‌اند، نك‌ : آربری، شم‌ ٤٤٣٧؛ آستان، ١٢٩؛ فهرس، ٦ / ٤١٢؛ خالدوف، شم‌ ١٠١٠٥؛ طلس، ٣٣٧؛ ظاهريه، علوم، ٧٢- ٧٨، همان، هيأت، ٣٠٦-٣٠٧؛ هدايت حسين، شم‌ ١٥١٤).
برخی چون نابلسی به بسط اين كتاب پرداخته‌اند و ابوحامد محمد بن محمد قدسی، اختصاری از آن با عنوان المحكم فراهم آورده است (برای نسخ خطی آن، نك‌ :GAL, S، همانجا؛ شم‌ ٧٤٣٩؛ نيز نك‌ : نابلسی، ٢ / ٣٥٠).
بجز المعلم چندين منظومه را از آثار ابن غنام برشمرده‌اند: ١. درة الاحلام ( وغاية المرام)، ارجوزه‌ای در ٥٥ باب در خوابگزاری كه نسخه‌هايی خطی از آن در كتابخانه‌های اسكوريال (ESC٢، شم‌ ٩٨٣(١))، ازهريه (ازهريه، ٦ / ٤١٤) و نسخه‌ای ناقص در برلين ( آلوارت، شم‌ ٤٢٦٤) نگهداری می‌شود. نسخه‌ای نيز احتمالاً در گوتا وجود دارد (پرچ، شم‌ ١٣١١) توفيق فهد با توجه به نسخه‌ای از يك منظومۀ مشابه و همنام منتسب به جمال‌الدين دمياطی (؟) موجود در كتابخانۀ سليمانيه، انتساب منظومه‌ای با اين نام را به ابن غنام مورد ترديد قرار داده است (همان، ٣٣٦, ٣٣٩). به هر حال ياد كردِ صفدی (٦ / ١٦٨) و حاجی خليفه (١ / ٧٣٧) از اين منظومه در زمرۀ آثار ابن غنام و نيز سازگاری اطلاعات داده شده در نسخۀ اين منظومه (نك‌ : ESC٢، همانجا) با شخصيت ابن غنام، پذيرش سخن فهد را مشكل می‌سازد؛ ٢. عروس البستان فی النساء و الاعضاء و الانسان، ارجوزه‌ای مشتمل بر ٤٥ باب و حدود ٠٠٠‘١ بيت در خوابگزاری كه نسخه‌ای از آن در كتابخانۀ برلين موجود است ( آلوارت، شم‌ ٤٢٦٣) و فهد از نسخه‌ای ديگر در كتابخانۀ لاله‌لی به شمارۀ ١٦٣٦ مكرر، با عنوان منظومه ياد كرده است («كهانت »، ٣٣٩؛ نيز نك‌ : ظاهريه، هيأت، ٣٠٣)؛ ٣. قصيدۀ لاميه در علم تعبير كه صفدی آن را در عرض درة الاحلام آورده است (٦ / ١٦٨)؛ ٤. قلادة الدر المنثور فی ذكر البعث و النشور، منظومه‌ای دربارۀ روز رستاخيز كه به گفتۀ بروكلمان در حاشيۀ خريدة العجائب ابن وردی در ١٣٠٢ق در قاهره به چاپ رسيده است (GAL, S, I / ٩١٣). از اين اثر نسخه‌ای به شمارۀ ٣٤٣١ در كتابخانۀ ملی پاريس وجود دارد كه دوسلان دربارۀ مؤلف آن سكوت كرده (ص ٥٩٨)، ولی وايدا آن را از ابن غنام دانسته است (صص ١١٤, ٥٦٢).
كتاب المعلم را از نظر چگونگی ترتيب بايد ابتكاری در آثار خوابگزاری عربی تلقی كرد. در ميان مؤلفان عربی ابن غنام نخستين كسی است كه به معجم‌نويسی در زمينۀ خوابگزاری پرداخته است (در اين مورد، نك‌ : نابلسی، ١ / ٢)، ولی در بيزانس در قرون وسطی يك «تعبير الرؤيا» با ترتيب الفبايی وجود داشته كه به عنوان «كتاب دانيال نبی به بخت نصر» تلقی می‌شده است و اشتاين اشنايدر در مقالۀ «خوابنامۀ دانيال ... » و دركسل در مقالۀ «خوابنامۀ دانيال نبی» به بررسی اين متن پرداخته‌اند (نك‌ : فهد، «كهانت»، ٣٣٥؛ پاولی، ٢٢٤٠-٢٢٤١). توفيق فهد ابن غنام را به عنوان اولين كسی كه در خوابگزاری عربی مطالب را به نظم كشيده، ياد كرده و اين را ابتكار ديگری براي او شمرده است (فهد، همان، EI٢;
٣٣٩)، ولی بايد يادآور شد كه نه تنها اين نوع منظومه‌ها پيش‌تر در بيزانس رواج داشته (چون اشعار منسوب به آسترامپسيخوس و نيكفوروس، د ٨٢٩م، نك‌ : همانجا)، بلكه در ادبيات عربی نيز نمونه دارد. از اين دست است ارجوزة فی تعبير الرؤيا سرودۀ ابوالحسن علی بن سكن معافری ظاهراً در سدۀ ٤ق / ١٠م (نسخۀ خطی آن در كتابخانۀ كوپريلی به شمارۀ (١)١٢٠٢ موجود است؛ نيز نك‌ : حاجی خليفه، ١ / ٦٢) و قصيدۀ رائيه سرودۀ قيروانی [ابن ابی طالب] كه مورد استفادۀ ابن غنام قرار گرفته (ابن غنام، ذيل «الجب»).

مآخذ

آستان قدس، فهرست؛
ابن عماد، عبدالحی ابن احمد، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥١ق؛
ابن غنام، ابراهيم بن یحیی، المعلم علی حروف المعجم، نسخۀ خطی كتابخانۀ گنج بخش پاكستان، شم‌ ٤٢٢؛
حاجی خليفه، كشف؛
صفدی، خليل بن ایبک، الوافی بالوفيات، به كوشش ددرينگ، بيروت، ١٤٠٢ق / ١٩٨٢م؛
طلس، محمد اسعد، الكشاف عن مخطوطات خزائن كتب الاوقاف، بغداد، ١٣٧٢ق / ١٩٥٣م؛
ظاهريه، خطی؛
فهرس الكتب الموجودة بالمكتبة الازهرية، قاهره، ١٣٦٩ق / ١٩٥٠م؛
كوپريلی، خطی؛
نابلسی، عبدالغنی، تعطير الانام، قاهره، كتابخانۀ عيسی البابی؛
نيز:

Ahlwardt;
Arberry;
Arberry, A. J., A Second Supplementary Handlist of the Muhammadan Manuscripts in the University & Colleges of Cambridge, Cambridge, ١٩٥٢;
De Slane;
EI٢;
ESC١, ESC٢;
Fahd, T., La divination orabe, Leiden, ١٩٦٦;
id, introd. Le livre des songes d’ Artémidore d’Ephèse, Damascus, ١٩٦٤;
GAL;
GAL,S;
Hidayat Hosain, M. et al., Catalogue of Arabic Manuscripts in the Collection of the Royal Asiatic Society of Bengal, Calcutta, ١٩٥١;
Khalidov;
Pauly;
Pertsch;
TS;
Vajda, G., Index général des manuscrits arabes musulmans, Paris, ١٩٥٣.

احمد پاکتچی