دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٣٥ - اسفزاری، ابوحاتم
اسفزاری، ابوحاتم
نویسنده (ها) :
پرویز امین
آخرین بروز رسانی :
یکشنبه ٧ اردیبهشت ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اَسْفِزاری، ابوحاتم مظفر بن اسماعیل (د ٥١٥ق/ ١١٢١م)، ریاضیدان ایرانی كه در مكانیك و هیأت نیز دست داشت.
از زندگی او اطلاع دقیقی در دست نیست؛ در اسفزار (سبزوار افغانستان)زادهشد و با حكیمعمرخیام(٤٣٢-٥١٧ق/ ١٠٤١-١١٢٣م) معاصر بود (خازنی، ٨؛ نظامی عروضی، ٦٣؛ نک : ابن اثیر، ١٠/ ٩٨: ابوالمظفر اسفزاری). وی ترازوی ارشمیدس را كه برای تعیین میزان ناخالصی در اشیاءِ ساخته شده از طلا و نقره و نیز تعیین نسبت فلزات به كار رفته در سكهها ساخته شده بود، و طی چند قرن دانشمندانی چون منلائوس، سند بن علی، محمد بن زكریای رازی، ابن سینا، بیرونی و عمر خیام بررسی كرده، یا دربارۀ آن رساله نوشته بودند، مورد مطالعۀ دقیق قرار داد و برای سهولت كار دگوگونیهایی در آن پدید آورد و از جمله، دو كفه بدان افزود و آنرا «میزان الحكمه» نامید (خازنی، ٧- ٨). به روایت خازنی وی پیش از تكمیل میزان الحكمه درگذشت (ص ٨)، اما برخی دیگر برآنند كه پس از تسلیم این دستگاه به خزانۀ سلطان سنجر سلجوقی (حك ٥١١ -٥٥٢ق/ ١١١٧-١١٥٧م)، خزانهدار از بیم آشكار شدن خیانتش در اموال خزانه، ترازو را از بین برد. این حادثه اسفزاری را سخت اندوهگین ساخت. برخی مرگ این دانشمند را بر اثر همین اندوه دانستهاند (بیهقی، ١١٩-١٢٠؛ شهرزوری، ٢/ ٥٤؛ نیز نک : GAL, S, I/ ٨٥٦).
از دیگر فعالیتهای علمی اسفزاری، شركت در رصد اعتدال بهاری و اندازهگیریهای لازم برای تعیین دقیق طول سال خورشیدی به منظور اصلاح گاهشماری، و تدوین تقویم جلالی و نیز شركت در كار ساختمان رصدخانهای - ظاهراً در اصفهان - در دوران پادشاهی ملكشاه سلجوقی و به فرمان وی بوده است. رصدهای یاد شده در ٤٦٧ق/ ١٠٧٥م آغاز شد و در نتیجه، روز اول حمل ٤٥٨ خورشیدی، برابر ٩ رمضان ٤٧١ق/ ١٥ مارس ١٠٧٩م به عنوان آغاز تاریخ جلالی تعیین گردید (نک : ه د، تقویم جلالی). ساختمان رصدخانه نیز كه گویا ٨ تن، و از جمله عمر خیام، محمد بن احمد معموری و میمون بن نجیب واسطی در آن شركت داشتند، تا اندكی پس از درگذشت ملكشاه در ٤٨٥ق/ ١٠٩٢م ادامه داشته، و سپس متوقف گردیده است (خیام، ٧٠؛ بیهقی، ١٦٢- ١٦٣؛ ابن اثیر، همانجا؛ GAL, I/ ٦٢٠؛ سارتن، I/ ٧٦٠؛ تقیزاده، ١٩٤-٢٠٠؛ صاییلی، ١٦٤ -١٦٠ ؛ میلی، ١١٣).
آثار
١. آثار علوی یا كائنات جو، به فارسی كه در تهران (١٣١٩ش) با تصحیح محمدتقی مدرس رضوی انتشار یافته است.
٢. اختصار لاصول اقلیدس . فصل ١٤ این اثر كه با مقالۀ معروف به «كتاب ١٤ اصول اقلیدس» متناظر است، در كتابخانۀ ملی پاریس به شمارۀ٤/ ٢٤٥٨ نگهداری میشود. این مقاله در حقیقت نوشتۀ ایسقلاوس و شامل ٨ گزاره دربارۀ ١٢ وجهی و ٢٠ وجهی منتظم است، در حالی كه فصل ١٤ اثر اسفزاری ١١ گزاره را در برمیگیرد. سدیو این ١١ گزاره را بدون اثبات آنها به فرانسه ترجمه كرده، و در ١٨٣٨م منتشر ساخته است (زوتر، ١١٤ ؛ هیث، I/ ٤١٩-٤٢٠؛ سارتن، I/ ١٨١-١٨٢؛ GAL, S، همانجا؛ نیز نک : قربانی، ٤٦٨).
٣. مراكز الاثقال و صنعۀ القفان، یا ارشاد ذوی العرفان الی صناعۀ القفان، شامل ٤ باب در مقدمات و چگونگی كار اندازهگیری اوزان. نسخۀ خطیایناثر در كتابخانۀظاهریۀدمشق بهشمارۀ ٤٤٦٠نگهداری میشود (عمر، شم ١٧٠؛ ظاهریه، ١٠٢).
٤. مقدمۀ فی المساحۀ، كه نسخهای از آن در كتابخانۀ لالهلی استانبول به شمارۀ ٣/ ٢٧٠٨ موجود است (كراوزه، ٤٨٣ ؛ GAL, S، همانجا).
٥. رسالهای در هیدرولیك و مكانیك، كه نسخهای از آن در كتابخانۀ منچستر به شمارۀ O ٣٥١ نگهداری میشود (همانجا؛ مینگانا، ٥٥٩).
٦. تلخیص كتاب الحیل بنی موسی، كه نسخهای از ا¸ن در كتابخانۀ منچستر به شمارۀ B ٣٥١ نگهداری میشود (همو، ٥٥٤؛ GAL, S, I/ ٣٨٣).
مآخذ
ابن اثیر، الكامل؛
بیهقی، زید، تتمۀ صوان الحكمۀ، لاهور، ١٣٥١ق؛
تقیزاده، حسن، بیست مقاله، تهران، ١٣٤٦ش؛
خازنی، عبدالرحمان، میزان الحكمۀ، حیدرآباد دكن، ١٣٥٩ق؛
خیام، عمر، نوروزنامه، به كوشش مجتبی مینوی، تهران، زوار؛
شهرزوری،محمد، نزهۀالارواح، حیدرآباد دكن،١٣٩٦ق؛
ظاهریه، خطی (ریاضیات)؛
عمر، محمد عزت، فهرست المخطوطات المصورۀ، حلب، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م؛
قربانی، ابوالقاسم، زندگینامۀ ریاضیدانان دورۀ اسلامی، تهران، ١٣٦٥ش؛
نظامی عروضی، چهار مقاله، لیدن، ١٣٣٧ق؛
نیز:
GAL ;
GAL,S ;
Heath , Th., A History of Greek Mathematics , London, ١٩٢١;
Krause, M., «Stanbuler Handschriften islamischer Mathematiker», Quellen und Studien zur Geschichte der Mathematik..., ١٩٣٦;
Mieli, A., La science arabe, Leiden, ١٩٦٦;
Mingana, A., Catalogue of the Arabic Manuscripts in the John Rylands Library , Manchester, ١٩٣٨;
Sarton, G., Introduction to the History of Science, Baltimore, ١٩٢٧;
Sayili, A., The Obser- vatory in Islam, Ankara, ١٩٨٨;
Suter, H., Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke, Leipzig, ١٩٠٠.
پرویز امین