دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٩٩ - بهاءالدولۀ حسینی نوربخش
بهاءالدولۀ حسینی نوربخش
نویسنده (ها) :
فریبا پات
آخرین بروز رسانی :
سه شنبه ١٣ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
بَهاءُالدّولۀ حُسِینیِ نورْبَخْش، یا بهاءالدین حسن بن میر قوامالدین شاه قاسم نوربخشی رازی، پزشك برجستۀ اواخر دورۀ تیموری و اوایل دورۀ صفوی (نک : آقابزرگ، ٧ /٢١٨؛ حاجی خلیفه، ١ /٧١٨؛ نفیسی، ١ /٢٧٤). اگر سن وی را هنگام تألیف خلاصۀ التجارب در ٩٠٧ق /١٥٠١م دست كم ٤٠ سال بدانیم، تولدش باید ٨٦٧ق /١٤٦٣م یا پیش از آن باشد.
نیای او، سیدمحمد طریقۀ نوربخشی را بنیاد نهاد كه ریاست آن بعدها به قاسم، پدر بهاءالدوله رسید (معصوم علیشاه، ٢ /٣١٩-٣٢٠). بهاءالدوله از پدر ــ كه گویا در پزشكی و داروسازی نیز مهارت داشت ــ همواره با لقب حضرت یاد كرده است (گ ١٧ ب، ٢٧١ ب، ٢٧٢ ب، ٢٧٣ آ؛ الگود، .(٣٥٣ یكی از برادران بهاءالدوله، ملقب به شاه شمسالدین نیز پزشك بوده است. سخن الگود (همانجا) در مورد تحصیل بهاءالدوله نزد پزشكان ایرانی و هندی در ری و هرات شاید بر این اساس باشد كه بهاءالدوله خود بارها از شیوههای درمانی ایرانی و هندی یاد كرده است (گ ٢١٤ب،٢٥٠،٢٦٠آ،٢٧٠ ب، ٢٧١ ب، ٢٧٣ ب).
بهاءالدوله پس از سالها فعالیت در زادگاهش ری، در اواخر روزگار سلطان حسین بایقرا(حك ٨٤٢-٩١١ق /١٤٣٨-١٥٠٥م) رهسپار هرات شد و در خانقاه خواجه افضلالدین محمد كرمانی اقامت كرد و مورد لطف و توجه سلطان قرار گرفت. پس از مرگ وی به ری بازگشت و از آنجا راهی آذربایجان شد و گویا دو سه سالی نیز در خدمت شاه اسماعیل صفوی (حك ٩٠٧-٩٣٠ق /١٥٠١-١٥٢٤م) بود و چندی بعد درگذشت (خواندمیر، ٤ /٦١٢). منزوی سال وفات او را ٩٢٦ق یاد كرده است ( خطی،١ /٥٢٧)، اما مأخذ وی معلوم نیست.
آثـار
١. خلاصة التجارب فی الطب، در پزشكی و به زبان فارسی كه تألیف آن در ٩٠٧ق در طرشت (یكی از روستاهای ری و از محلههای تهران كنونی) به پایان رسیده است. بهاءالدوله در آغاز كتاب با استناد به آیات و احادیث متعدد، هدف از نگارش چنین كتابی را بیان تجاربی میداند كه دانستنش برای تندرستی سودمند است (نک : گ ١ آ). این اثر چنانكه از نامش پیداست، گزارشی از تجربیات بالینی و مشاهدات پزشكی نویسنده است كه البته برخی نكات دقیق نظری نیز در آن به چشم میخورد (برای نمونـه، نک : گ ١٠٨ ب ـ ١٠٩ ب، ١٥٧ ب، ٢٢٣ آ). بهرهگیری وی از نظریات بقراط، جالینوس، ابنسینا، سیداسماعیل جرجانی و... نشان دهندۀ وسعت مطالعات او در این زمینه است (گ ١٧ آ، ٤٦ آ، ٤٨ ب، ٨٥ ب، ١٠٩ آ، ١٣٢ آ، ١٥٣ ب، ٢٥٧ ب). به نظر الگود، وی نخستین كسی بود كه به ذكر و یا شرح درمان پارهای از بیماریها چون سالك، تب یونجه و آتشك پرداخت كه برای اروپای آن روزگار تا حدی ناشناخته بود (ص ٣٧٦، .(٣٥٤-٣٥٥
خلاصة التجارب مشتمل بر ٢٨ باب است كه به شیوۀ مرسوم تألیف كُناشهای پزشكی دورۀ اسلامی نوشته شده است؛ بدین سان كه نخست كلیاتی دربارۀ بهداشت و درمان، بیماریهایی كه در تمام بدن منتشر میشوند، همچون تبها و بیماریهای پوست و مو و سپس بیماریهای هریك از اعضای بدن به ترتیب از بالا (بیماریهای مغزی و روانی) تا بیماریهای پا و سرانجام، بابی دربارۀ اصطلاحات رایج میان پزشكان آورده است. بهاءالدوله گاه به مناسبت، از مشاهدات تجربی خود (نک : گ ٥٢ ب، ١٠٨ ب، ١٢٤ ب، ١٣٠ آ، ١٤١ آ، ١٧٨ آ، ٢١٦ آ)، و گاه از داروهایی كه ساختۀ خود او یا پزشكان دیگر است،با عناوینی چون «مخترعات مصنف»، «مخترعات اهل هند» و حتى حكمای فرنگ و... یاد میكند (گ ٢٦٩ آ، ٢٧٠ آ، ٢٧٣ آ، جم ).
از خلاصةالتجارب نسخههای متعددی در ایران و خارج وجود دارد (نک : منزوی، همان، ١ /٥٢٧ - ٥٢٨؛ استوری، .(II(٢) /٢٣١ این كتاب چند بار با عنوان نادرست مجربات حكیم علوی خان چاپ سنگی شده است (مشار، ٢ /١٢٠؛ نجمآبادی، ٣٢٨؛ قس: منزوی، فهرستواره...، ٥ /٣٤٣٠، خطی مشترك، ١ /٥٥٢-٥٥٣).
٢. هدیةالخیر یا هدایت الخیر، در شرح ٤٠ حدیث از پیامبر(ص). از این كتاب نسخههایی موجود است (آقابزرگ، ٢٥ /٢٠٧؛ منزوی، خطی، ٢(١) /١٤٨٧).
اثری با عنوان وبا و طاعون نیز در احتراز از مرض وبا و طاعون به وی منسوب است (دانشپژوه، ١٧؛ منزوی، فهرستواره، ٥ /٣٧٦٠).
مآخذ
آقابزرگ، الذریعة؛
بهاءالدولۀ حسینی، حسن، خلاصة التجارب، نسخۀ خطی كتابخانۀ مركز، شم ١٥٢٧؛
حاجی خلیفه، كشف؛
خواندمیر، غیاثالدین، حبیب السیر، تهران، ١٣٣٣ش؛
دانش پژوه، محمدتقی، «فهرست كتابخانۀ سازمان لغتنامۀ دهخدا»، نشریۀ كتابخانۀ مركزی دانشگاه تهران، نسخههای خطی، تهران، ١٣٤٢ش، شم ٣؛
مشار، خانبابا، مؤلفین كتب چاپی فارسی و عربی، تهران، ١٣٤٠ش؛
معصوم علیشاه، محمد معصوم، طرائق الحقائق، به كوشش محمدجعفر محجوب، تهران، ١٣٣٩-١٣٤٥ش؛
منزوی، خطی؛
همو، خطی مشترك؛
همو، فهرستوارۀ كتابهای فارسی، تهران، ١٣٧٩ش؛
نجمآبادی، محمود، فهرست كتابهای چاپی فارسی طبی، تهران، ١٣٤٢ش؛
نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران، تهران، ١٣٤٤ش؛
نیز:
Elgood, C., A Medical History of
Storey, C. A., Persian Literature, London , ١٩٧١
فریبا پات