اِبْن اَبِی الْاَشعَث، ابوجعفر، احمدبن محمد (د ح ٣٦٠ق / ٩٧١م)، داروشناس، طبیب و حكیم ایرانی اهل فارس (ابن‌ابی‌اصیبعه، ٢ / ٢٤٦-٢٤٧). قدیم‌ترین و جامع‌ترین مأخذ دربارۀ ابن ابی اشعث عیون الانباء اثر ابن ابی اصیبعه است كه مآخذ دیگر غالباً مطالب آن را تكرار كرده‌اند. مؤلفان، در مورد نسب نامۀ وی اختلاف كرده، برخی او را احمدبن محمد بن محمد (زركلی، ١ / ٢٠٩؛ كحاله، ٢ / ١٤٨) و برخی دیگر احمد بن محمد بن احمد (ووستنفلد، ٥٦؛ لكلر، I / ٣٧٩) نامیده‌اند. زندگی این پزشك، چندان روشن نیست. عُبیدالله بن جبرائیل بن بختیشوع از خود وی روایت كرده كه در جوانی تظاهر به دانستن طب نمی‌كرد. روزی كه از موطن خود فارس با گرسنگی و پریشان حالی به موصل رسید، مصادف بود با بیماری پسر ناصرالدولۀ حمدانی، امیر موصل، كه كوشش پزشكان برای مداوای وی به جایی نرسیده بود. ابن ابی اشعث به مداوای او پرداخت و در كار خود توفیق یافت، چنانكه مورد توجه واقع شد و انعام و اكرام یافت و تا پایان حیات در موصل ماند (ابن ابی اصیبعه، ٢ / ٢٤٧). علت سفر ابن ابی اشعث از فارس به موصل چندان روشن نیست، ولی ظاهراً در فارس شغلی دولتی یا امارتی داشته كه سپس اموالش مصادره شد و از فارس گریخت (همو، ٢ / ٢٤٧). همچنین از این معنی كه وی نگارش كتاب الغاذی و المغتذی خود را در صفر ٣٤٨ق در قلعۀ برقی ارمنستان به پایان برده (همو، ٢ / ٢٤٨)، می‌توان دریافت كه احتمالاً پس از گریز ناصرالدوله از برابر معزالدولۀ دیلمی ‌كه به موصل تاخته بود، ابن ابی اشعث موقتاً به ارمنستان رفته، یا حتی مدتی در قلعۀ ارمنستان زندانی بوده است. ابن ابی اشعث مردی خردمند با‌ اندیشه‌ای استوار و نیز آگاه به علوم حكمت و فقه بود و آثار او مؤید این معنی است. وی بر كتابهای شانزده‌گانۀ جالینوس تسلط كامل داشت و آنها را شرح و طبقه‌بندی كرد. ضمناً به شرح بسیاری از كتابهای ارسطو و دیگر حكما همت گماشت. در پزشكی و دیگر دانشها، كتابهای وی از جهت محتوا كامل و تازه بود (همو، ٢ / ٢٤٧). شهرت وی در طب بیش‌تر از دانشهای دیگر است و در این زمینه شاگردانی داشته است كه شهرتی یافته‌اند. از مشهورترین شاگردان وی باید از ابوالفلاّح محمد بن ثواب موصلی مشهور به ابن الثلاّج، و احمد بن محمد بلدی كه هر دو صاحب تصانیف متعدد در طب هستند، نام برد (همو، ٢ / ٢٤٩). یكی از فرزندان ابن ابی اشعث به نام محمد نیز در طب اشتهار داشته است (همو، ٢ / ٢٤٧).
نام ١٨ اثر از ابن ابی اشعث در منابع آمده است. نام برخی كه نسخه‌هایی از آنها در دست است، از این قرارند: ١. كتاب الادویة المفردة، در سه مقاله كه مؤلف بنابر اظهار خود، تألیف آن را به خواهش شاگردانش محمد بن ثواب و احمد بن محمد بلدی در ربیع‌الاول ٣٥٣ق شروع كرد (دیتریش، ١٤٥-١٤٨). نسخه‌هایی از این كتاب در كتابخانه‌ها هست (GAL;
GAS). ٢. كتاب الغاذی و المغتذی :
شامل دو مقاله در طب (ابن ابی اصیبعه، ٢ / ٢٤٨؛ سید، ٢ / ١٤٧؛ قس: ازهریه، ٦ / ١٢٤). نسخه‌هایی از این اثر در موزۀ بریتانیا و ایاصوفیه هست (ریو، شم‌ ‌٨٧٦ GAL;
GAS);
. ٣. كتاب فی العلم الالهی: در دو مقاله كه تألیف آن در ذیقعدۀ ٣٥٥ق پایان یافته و ابن ابی اصیبعه آن را به خط مؤلف دیده و ستوده است (٢ / ٢٤٧)؛ ٤. كتاب فی القولنج: در دو مقاله در مورد انواع مختلف قولنج و نحوۀ مداوا و نیز داروهای مفید آن. این كتاب را فخرالدین بن ساعاتی تكمیل كرده (حاجی خلیفه، ٢ / ١٤٥١) و موفق‌الدین عبداللطیف بغدادی تلخیص نموده است (دفاع، ١٥٩)؛ ٥. مقالة فی النّوم و الیقظة: این كتاب برای ابن فضالۀ بلدی نوشته شده و نسخه‌ای از آن موجود است (جامعه، ٥(٢) / ٢٤٩؛ GAS). همچنین از تعلیقات ابن ابی اشعث بر كتاب الاسطقسّات علی رأی ابقراط از مجموعۀ ستة عشر جالینوس یاد شده است (شورا، ٢ / ٣٠٦). همچنین از نسخه‌هایی از این كتاب در ایا صوفیه به شمارۀ ٢١٤ و در مجموعۀ ستة عشر همان كتابخانه به شمارۀ ٢١٥ موجود است (دربارۀ سایر آثار او نك‌ ‌: GAS;
GAL؛ ابن‌ابی‌اصیبعه، ٢ / ٢٤٧، ٢٤٨).

مآخذ

ابن ابی اصیبعه، احمدبن قاسم، عیون الانباء، بیروت، ١٣٧٧ق / ١٩٥٧م؛
ازهریه، فهرست؛
جامعه، خطی؛
حاجی خلیفه، كشف الظنون، استانبول، ١٩٤١؛
دفاع، علی عبدالله، اعلام العرب و المسلمین فی الطب، بیروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
زركلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت، ١٩٨٦؛
سید، خطی، شورا، خطی؛
صفا، ذبیح‌الله، تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی، تهران، ١٣٥٦ش؛
كحاله، عمررضا، معجم المؤلفین، بیروت، ١٣٧٦ق؛
نیز:

Dietrich, Albert, Medicinalia Arabica, Göttingen, ١٩٦٦;
GAL;
GAS;
Leclerc, Histoite de la médecine arabe, New York, ١٩٧١;
Rieu, Charles, Supplement to the Catalogue of the Arabic Manuscripts, London, ١٨٩٤;
Wüstenfeld, Ferdinand, Geschichte der arabischen Ärzte und Naturforscher, New York, ١٩٧٨.

سعیدالله قره‌بگلو