اِبْنِ یونُس، کمال‌الدین ابوعمران (ابوالفتح) موسی بن یونس بن محمد بن منعه (٥ صفر ٥٥١-١٤ شعبان ٦٣٩ ق / ٣٠ مارس ١١٥٦-١٧ فوریۀ ١٢٤٢ م)، فقیه شافعی، اصولی، منطقی، طبیب و ریاضی‌دان، ابن‌یونس در موصل‌زاده شد و تا ٢٠ سالگی که در آنجا می‌زیست، نزد پدرش ابوالفضل یونس، فقیه و مدرس مشهور موصل، فقه و حدیث خواند و ادبیات را نزد ابوبکر یحیی بن سعدون قرطبی فرا گرفت (منذری، ٣ / ٥٨٣-٥٨٤). در ٥٧١ ق / ١١٧٥ م به نظامیۀ بغداد رفت و نزد ابوالبرکات انباری و سدید سلماسی، معید نظامیه، فقه و اصول و خلاف خواند، سپس به موصل بازگشت و پس از درگذشت پدرش (٦ محرم ٥٧٦)، در مسجد امیر زین‌الدین صاحب موصل به تدریس مشغول شد (ابن‌خلکان، ٥ / ٣١١، ٧ / ٢٥٥). در عین حال نزد شرف‌الدین طوسی به آموزش ریاضیات پرداخت (همو، ٥ / ٣١٤؛ راشد، ١ / ٩). خود وی در حاشیۀ کتاب اقلیدس نوشته که این کتاب را نزد شرف‌الدین طوسی خوانده و تاریخ ٥٧٦ ق را در پایان آن ذکر کرده است (سبکی، ٨ / ٣٨٦). پس از مرگ برادرش عمادالدین (٦٠٨ ق) به جای وی به ریاست مدرسۀ علائیه، سپس به ریاست مدرسۀ قاهریه که تازه تأسیس شده بود و نیز از ٦٢٠ ق / ١٢٢٣ م به ریاست مدرسۀ بدریه منصوب شد و در این مدارس تدریس نیز می‌کرد (ابن‌خلکان، ٥ / ٣١٦) و شاگردان بسیار برای کسب علم نزد او می‌شتافتند (منذری، ٣ / ٥٨٤).
ابن‌یونس تا پایان عمر به تدریس و تألیف اشتغال داشت و پس از درگذشت، پیکرش را در مقبرۀ خانوادگی در خارج باب العراق موصل به خاک سپردند (ابن‌خلکان، ٥ / ٣١٧؛ قس: منذری، ٣ / ٥٨٣).
ابن‌یونس از دانشمندان ذوفنون و برجستۀ عصری بود که به تقریب، واپسین دورۀ شکوفایی علمی در تمدن اسلامی به شمار می‌رود. گفته‌اند که وی در ٢٤ فن از جمله فقه مذاهب اسلام و ادیان دیگر چندان چیره‌دست بود که حتی حنفیان نزد او فقه حنفی می‌آموختند و یهودیان و مسیحیان در تفسیر تورات و انجیل به او مراجعه می‌کردند (ابن‌خلکان، ٥ / ٣١١-٣١٣). شاید همین معنی و نیز اشتغال به علوم عقلی و توجه بسیار به کیمیا که پس از ٥٨٥ ق بدان پرداخت (ابن ابی اصیبعه، ٢ / ٢٠٤)، سبب شده باشد که او را به ضعف در دین و اعتقادات دینی متهم کنند (ذهبی، العبر، ٣ / ٢٣٧؛ یافعی، ٤ / ١٠٣). ابن‌یونس همچنین در هندسه، هیأت، مخروطات، جبر و مقابله و موسیقی نظری، شهرتی بسزا داشت، چندانکه او را سلطان المهندسین نیز خوانده‌اند ( آلوارت، IV / ٣٥٠). وی در استخراج وفق اعداد نیز روشهایی ویژه ابداع کرد (ابن‌خلکان، ٥ / ٣١٢). شهرت و مهارتش در علوم ریاضی و نجوم از آن رو مایۀ شگفتی است که او در این دانشها از استادان متعدد بهره نبرده و چنین می‌نماید که نبوغ و علاقۀ شخصی خود او به مطالعۀ آثار ریاضی، در این شهرت و مهارت دخیل بوده است. وی نسبت به ابوالوفاء بوزجانیِ ریاضی‌دان ارادت تمام داشت و همواره به آثار او استناد می‌جست (همو، ٥ / ١٦٧). برخی از نویسندگان او را در علم سیمیا نیز چیره‌دست دانسته و داستانهایی از کرامات و اعمال خارق عادت وی نقل کرده‌اند (ابن ابی اصیبعه، ١ / ٣٠٦-٣٠٧).
ابن‌خلکان که خود در ٦٢٦ ق ابن‌یونس را در موصل دیده، از فضل و دانش او چیزها یاد کرده و خاطرنشان ساخته که در ذکر آنها راه مبالغه نپیموده است (٥ / ٣١٤). وی بی‌آنکه نزد ابن‌یونس شاگردی کرده باشد، چنان تحت تأثیر او واقع شد که بنابر عهدی که با خود بست، وقتی پسرش درست یک قرن پس از تولد ابن‌یونس زاده شد، نام او را موسی نهاد (همو. ٥ / ٣١١، ٣١٧). ابن ابی اصیبعه نیز او را یگانۀ روزگار و «سید حکماء» خوانده است (١ / ٣٠٦)، چنانکه ابن‌یونس به همۀ سؤالات نجومی که از سوی فرنگان (فردریک دوم فرمانروای سیسیل و آلمان) به نزد بدرالدین لؤلؤ امیر موصل فرستاده شده بود، پاسخ گفت (همو، ١ / ٣٠٦، ٣٠٧؛ قس: قزوینی، ٤٦٣). وی شاگردان متعددی در منطق و ریاضیات و علوم دیگر تربیت کرد که برخی از آنها شهرتی یافتند. از آن میان می‌توان به اثیرالدین مفضل بن عمر ابهری اشاره کردکه به هنگام شاگردی نزد ابن‌یونس، خود دانشمندی مشهور به‌شمار می‌رفت و معبد درس ابن‌یونس در مدرسۀ بدریه شد و همو بود که ابن‌ یونس را از غزالی برتر می‌دانست (ابن‌خلکان، ٥ / ٣١٣؛ ذهبی، سیر، ٢٣ / ٨٦). همچنین باید به تقی‌الدین ابوعمرو بن صلاح، فقیه مشهور، علم‌الدین قیصر، معروف به تعاسیف (ابن‌خلکان، ٥ / ٣١٤-٣١٦)، قاضی یوسف بن یاسین دقوقی (ابن‌مستوفی، ١ / ٢٢٧)، حکیم ثاذری انطاکی یعقوبی مذهب (ابن‌عبری، ٢٧٣) و قاضی جلال‌الدین بغدادی (ابن ابی اصیبعه، ١ / ٣٠٦) اشاره کرد. ابن‌شاکر کتبی (١ / ١١٠)، ابن‌خلکان را نیز از شاگردان ابن‌یونس دانسته است، اما در هیچ‌یک از منابع دیگر از این معنی یاد نشده، و ابن‌خلکان (٥ / ٣١١)، چنانکه گذشت، خود تصریح کرده که نزد ابن‌یونس شاگردی نکرده است. مجالس درس ابن‌یونس چندان پررونق بود که به رغم شهرت وی به سست اعتقادی، عالمان دین نیز در آن حضور می‌یافتند (همو، ٥ / ٣١٦). ابن‌یونس در ادبیات نیز دستی قوی داشت و خود شعر می‌سرود (ابن ابی اصیبعه، ١ / ٣٠٨؛ ابن‌فوطی، ١٤٩، ١٥٠) و آثار سیبویه و ابوعلی فارسی و زمخشری را می‌خواند و تاریخ و ایام عرب و اشعار بسیاری از برداشت (ابن‌خلکان، ٥ / ٣١٢، ٣١٣).

آثـار

ابن ابی اصیبعه (همانجا) و ابن قاضی شهبه (٢ / ٩٥) آثاری در فقه، تفسیر، منطق، ریاضی و طب به ابن‌یونس نسبت داده‌اند که نشانی از آنها یافت نشده است؛ اما رساله‌ها و آثار دیگری در ریاضیات در دست است که آنها را جزء آثار ابن‌یونس برشمرده‌اند. آثاری که از اوست، یا به وی نسبت داده‌اند، اینهاست: اسرار السلطانیة، در نجوم (ابن ابی اصیبعه، همانجا)؛ کتابی در اصول (همانجا)؛ رسالة فی البرهان علی المقدمة التی اهملها ارشمیدس فی کتابه فی تسبیع الدائرة و کیفیة اتخاذ ذلک؛ رسالة فی بیان المقدمتین مهملتین البیان استعملها ابلونیوس فی اواخر المقالة الاولی من المخروطات. نسخه‌های دو رسالۀ اخیر در کتابخانۀ بادلیان موجود است (GAL, S, I / ٨٥٩;
GAS, VII / ٤٠٣)؛ رسالة فی بیان انه لایمکن ان یوجد عددان مربعان فردان مجموعهما مربع، که نسخه‌ای از آن در برلین ( آلوارت، همانجا) و نسخه‌هایی در استانبول و پاریس نگهداری می‌شود (GAL, S، همانجا)؛ شرح الاعمال الهندسیة، که شرحی است بر رسالة فی مایحتاج الیه الصانع من اعمال الهندسیة اثر ابوالوفاء بوزجانی که ابن‌یونس آن را به نام صلاح‌الدین ایوبی نوشت. نسخه‌ای از این اثر در آستان قدس رضوی (آستان، ٣ / ٤٢) و نسخه‌ای دیگر در استانبول موجود است (GAL, S, I / ٤٠٠)؛ شرح کتاب التنبیه اثر ابواسحاق شیرازی فقیه معروف و استاد نظامیۀ بغداد، در ٢ جلد (ابن ابی اصیبعه، همانجا)؛ عیون المنطق (همانجا)؛ کشف المشکلات و ایضاح المعظلات، در تفسیر قرآن (همانجا)؛ لغز فی الحکمة (همانجا)؛ مفردات الفاظ القانون، در طب (همانجا)؛ رساله‌ای حاوی پرسشهایی که از ابن‌ یونس شده و پاسخهای آن. نسخه‌ای از آن در مجموعه‌ای در تبریز موجود است (نک‌ : مرکزی، شم‌ ‌٦٧٠)؛ رساله‌ای حاوی پاسخ به پرسشهایی که از اندلس در ٥٨٤ ق برای ابن یونس فرستادند (همانجا).

مآخذ

آستان قدس، فهرست؛
ابن ابی اصیبعه، احمد بن قاسم، عیون الانباء، به کوشش آوگوست مولر، قاهره، ١٢٩٩ ق / ١٨٨٢ م؛
ابن‌خلکان وفیات؛
ابن‌شاکر کتبی، محمد، فوات الوفیات، به کوشش احسان عباس، بیروت، دارالثقافة؛
ابن عبری، گریگورویوس، تاریخ مختصر الدول، بیروت، ١٩٥٨ م؛
ابن فوطی، عبدالرزاق، الحوادث الجامعة، بغداد، مکتب العربیة؛
ابن قاضی شهبه، ابوبکر بن احمد، طبقات الشافعیة، به کوشش حافظ عبدالعلیم خان، بیروت، دارالکتب؛
ابن مستوفی، شرف‌الدین مبارک اربلی، تاریخ اربل، به کوشش سامی بن سید خماس الصقار، بغداد، ١٩٨٠ م؛
ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش بشار عواد معروف و محیی هلال سرحان، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
همو، العبر، به کوشش محمد سعید بن بسیونی زغلول، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
راشد، رشدی، مقدمه بر المؤلفات الریاضیۀ شرف‌الدین طوسی، پاریس، ١٩٨٦ م؛
سبکی، عبدالوهاب بن علی، طبقات الشافعیة الکبری، به کوشش عبدالفتاح محمد حلو و محمود محمد طناحی، قاهره، ١٣٢٤ ق؛
قزوینی، زکریا بن محمد، آثار البلاد و اخبار العباد، بیروت، ١٤٠٤ ق / ١٩٨٤ م؛
مرکزی، میکروفیلمها؛
منذری، عبدالعظیم بن عبدالقوی، التکلمة لوفیات النقلة، به کوشش بشار عواد معروف، بیروت، ١٤٠٥ ق؛
یافعی، عبداللـه بن اسعد، مرآة الجنان، بیروت، ١٣٩٠ ق؛
نیز:

Ahlward;
GAL, S;
GAS.

سیدجعفر سجادی