دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥١ - آلپاگو

آلپاگو

آلْپاگو، آندرآ (د ح ١٥٢١م)، پزشک و دانشمند ایتالیایی و یکی از نخستین مترجمان آثار ابن‌سینا به زبان لاتین.

زندگی

آلپاگو در نیمۀ اول سدۀ ١٥م در شهر بلون (بلوننسی) در جمهوری ونیز، در خاندانی اشرافی‌زاده شد. در دانشگاه پادوا به فراگیری پزشکی و فلسفه پرداخت و چندی نگذشت که در ایتالیا نامی به هم رسانید. در ١٤٨٧م با سمت پزشک کنسولِ ونیز در دمشق، در این شهر اقامت گزید. در حدود ١٥١٧م همراه برادرزاده‌اش پائولو آلپاگو به قبرس رفت و ٣ سال در آنجا ماند. همین که در ١٥٢٠م به زادگاهش بازگشت، از وی برای تدریس در دانشگاه پادوا دعوت شد، لیکن بیماری فرصت این کار را به او نداد و به ناگهان وی را از پای درآورد. در ١٥٦٦م به نشان احترام، تندیس نیم‌تنه‌ای از این طبیب بوعلی‌شناس بر سرْدرِ خانۀ او در بلون نصب گردید. در زمان آلپاگو دانشهای اسلامی در همۀ مدارس ایتالیا آموخته می‌شد. آثار ابن‌سینا را ارج بسیار می‌نهادند و آنها را از نوشته‌های پزشکی یونانی برتر می‌شمردند. آلپاگو برای آنکه بتواند کتابهای این فیلسوف ایرانی را به زبان اصلی آنها بخواند، با شوری تمام به یادگیری عربی همّت گماشت و به همین نیت آهنگ خاور‌زمین کرد. او عربی را چنان خوب فرا گرفت که توانست به ترجمۀ پاره‌ای از آثار ابن‌سینا دست بزند.

آثار

آلپاگو ترجمه‌ای را که پیش از او جراردوس کرموننسیس (١١١٤-١١٨٧م) از کتاب قانون ابن‌سینا به زبان لاتین به انجام رسانده بود، به گونه‌ای عالمانه و انتقادی تصحیح کرد و یادداشتهای فراوانی بر آن افزود (میشو، ٥٤٦). در ١٥١٠م، مارینوسانودو، وقایع‌نگار ونیزی، در یکی از یادداشتهایش که از دمشق به دوستانش نوشته، از آلپاگو به عنوان کسی که آثار ابن‌سینا را از عربی به لاتین برگردانده، یاد کرده است (رسی، ١٦٠). این نشان می‌دهد که آلپاگو ویرایشِ ترجمۀ کرموننسیس را بیش از ١٥١٠م انجام داده است. این نسخۀ ویرایش‌شدۀ قانون را برادرزادۀ آلپاگو به ناشری ونیزی سپرد و او آن را دوبار، در ١٥٢٧م و ١٥٤٤م در ونیز به چاپ رساند. این کتاب پس از دو چاپ یادشده، باز در ١٥٥٥، ١٥٦٢، ١٥٦٤، ١٥٩٥ و ١٦٠٨م در ونیز و جاهای دیگر انتشار یافت. چاپ ١٥٥٥م ترجمۀ قانون که به همت رینیوس صورت پذیرفت، همراه با دو رسالۀ دیگر از ابن‌سینا به نام کتاب فی دفع مضار الکلیة و رسالة ‌فی السکنجبین، که توسط آندرآ آلپاگو ترجمه شده بود، در ونیز انتشار یافت (رسی، ١٦١). این دو رسالۀ اخیر گویا قبلاً در ١٥٤٧م جداگانه در ونیز منتشر شده است (مهدوی، ١). آلپاگو پاره‌ای از آثار دیگر ابن‌سینا را که شامل آرای این اندیشمند بزرگ دربارۀ روح، معاد و نیز طبقه‌بندی علوم است زیر عنوان: «شرحی کوتاه دربارۀ روح، معاد و نیز طبقه‌بندی علوم است زیر عنوان: «شرحی کوتاه دربارۀ روح از فیلسوف بسیار سرشناس، ابن‌سینا»، از عربی به لاتین برگرداند که در ١٥٤٦م در ونیز به چاپ رسید. در مقدمۀ این چاپ، پائولو آلپاگو به ترجمه‌های دیگری که از عمویش باقی مانده و ظاهراً چندی بعد از میان رفته بود، اشاره کرده است. آلپاگو به هنگام بازگشت از خاور‌زمین نسخه‌ای از متن عربی شرح حال ابن‌سینا را كه این فیلسوف بر شاگردش ابوعبید گوزگانی (د ح ٤٣٨ق / ١٠٤٦م) خوانده بود، با خود به ایتالیا آورد. همین متن بود که چندی بعد به دست نیکولومسا (١٥٠٤-١٥٨٩م)، آناتومیست ونیزی و استاد دانشگاه پادوا، افتاد. وی توانست به کمک مارکوس فادلا، از اهالی دمشق که مترجم بازرگانان ونیزی بود، نخست آن را به ایتالیایی و سپس به یونانی درآورد و از این رهگذر شرح زندگی ابن‌سینا را به غربیان بشناساند.

مآخذ

مهدوی، یحییٰ، فهرست نسخه‌های مصنوقات ابن‌سینا، دانشگاه تهران، ١٣٣٣ش، صص ١١٤، ١٢٣ (و ص ١ لاتین)؛
نیز:

Michaud, J. F. R., Biogrophie Universelle, Ancien et Moderne, Graz, (Austria), Akademische Druck - U. Verlagsanstalt, ١٩٦٦, ١ / ٥٤٦;
Rossi, Ettore, «Quelques contributions à la bibliographie italienne sur Avicenne».,Le Livre du Millenaire d’Avicenne, Tehran, Société Iranienne Pour la Conservation des Monuments Nationaux, ١٩٥٦, ٤ / ١٦٠-١٦٣.

مجدالدین کیوانی