دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣١٥ - ابوالحسن شمسی هروی

ابوالحسن شمسی هروی

اَبوالْحَسَنِ شَمسی هَرَوی، ریاضی‌دان ایرانی سدۀ ٤ ق / ١٠ م. از آنجا كه احمد بن عبدالجلیل سجزی (ح ٣٣٠-٤١٥ ق) ریاضی‌دان و منجم معروف از وی نام می‌برد، به نظر می‌رسد كه او در همان زمان و شاید پیش‌تر از آن می‌زیسته است. آنچه دربارۀ او می‌دانیم، به‌ویژه به علت اختلاط و تشابه نام او با دیگران، بر پایۀ احتمالاتی است كه طبعاً آنها را بدون قراین كافی نمی‌توان اثبات كرد (نك‌ : وپكه، I / ١٩٠-١٩٤؛ قربانی، نسوی نامه، ٢٤-٢٥، ١٨٠؛ زوتر، I / ٢٣٥؛ ایرانیكا؛ ESC١, I / ٤٢٦). سجزی در رساله‌ای با عنوان فی قسمة ‌الزاویة ‌المستقیمة ‌الخطین بثلثة اقسام متساویة از او روشی برای تثلیث زاویه نقل كرده و وپكه مطالب آن را در ملحقات رسالۀ جبر خیام آورده است (نك‌ : ١٩٩-I / ١٨٩). بیرونی نیز روش ابوالحسن هروی را در قانون مسعودی ذكر كرده است، اما شاید به سبب رعایت اختصار از مبدع آن نام نبرده است (١ / ٢٩٥؛ قربانی، همان، ٢٤)، اما چنانكه اشاره شد، سجزی به صراحت نام او را نوشته است.
روش ابوالحسن هروی در تثلیث زاویه چنین است:
زاویۀ AC مفروض است. پس از پدید آوردن مثلث متساوی الساقین ABC، عمود AZ بر پایۀ آن رسم می‌شود. با توجه به اینكه BZ=ZC و با استفاده از روشی كه قدما آن را «هندسۀ متحرك» می‌نامیدند (وپكه، I / ١٩٢)، خط‌كش را حول نقطۀ C حركت می‌دهیم و از این نقطه خط مورب CED را چنان رسم می‌كنیم كه: ED=DB درنتیجه خواهد بود، یعنی مثلث DBE متساوی‌الساقین است. با توجه به اینكه E١ زاویۀ خارجی مثلث متساوی‌الساقین EBC است:

البته به سبب استفاده از روش هندسۀ متحرك، این راه حل به پاسخ تقریبی می‌رسد: ED≈DB (همو، I / ١٩٠-١٩٤؛ قربانی، همان، ٢٥، ٢٦، بیرونی نامه، ٣٤٨، ٣٤٩).

مأخذ

بیرونی، ابوریحان، القانون السعودی، حیدرآباد دكن، ١٣٧٣ ق: قربانی، ابوالقاسم، بیرونی نامه، تهران، ١٣٥٣ ش، همو، نسوی نامه، تهران، ١٣٥١ ش؛ نیز:

ESC١;
Iranica;
Suter, Heinrich, Beiträge zur Geschichte der Mathematik und Astronomie im Islam, Frankfurt, ١٩٨٦;
Woepcke, Franz, Etudes sur les mathematigus arabo-islamigues, Frankfurt, ١٩٨٦.

یدالله غلامی