اِبْنِ اَبی الشُّكْر، محیی‌الدّین ابوالفتح (یا ابوالكریم: مستوفی، ٨١٢) یحیی بن معروف به حكیم مغربی (د ٦٨٢ق / ١٢٨٣م)، منجّم و مهندس مسلمان. وی اهل قُرطُبه بود و پس از آنكه فقه مالكی را در همان شهر فراگرفت، به دمشق رفت و به خدمت الملك النّاصر یوسف ایوبی پیوست. وی در بغداد شرف‌الدین هارون بن شمس‌الدین جوینی را نیز خدمت كرد (جواد، ١ / ١٠٦، به نقل از ابن فوطی). چون هولاكو در ٦٥٨ق / ١٢٦٠م به قتل الملك الناصر و همراهانش فرمان داد، حكیم در میان آنان بود و فریاد برآوَرد كه من به دانش آسمانها و ستارگان و تنجیم آگاهم و سخنی با مَلك روی زمین دارم. به این ترتیب ابن ابی الشُّكر از كشته شدن نجات یافت. او را نزد هولاكو بردند. خان دستور داد تا وی را نزد خواجه نصیرالدین طوسی فرستادند. ماجرای قتل ملك ناصر و رهایی ابن ابی الشُّكر از زبان خود وی به تفصیل نقل شده است. ابن ابی الشّكر پس از دیدار با خواجه نصیرالدین به همكاری با او در رصدخانۀ مراغه پرداخت (ابن‌عبری، ٢٨٠-٢٨١) و پس از مرگ خواجه نیز كار خویش را در همانجا ادامه داد. ابن ابی الشّكر در هندسه، هیأت، حساب، ارصاد، علم ابعاد و تقویم كواكب چیره‌دست بود. در مراغه احترام فراوان داشت و به تدریس طلاب می‌پرداخت و دارای مستمرّی از جانب سلطان بود، تا آنكه در همانجا درگذشت (جواد، همانجا). كحاله (معجم، ١٣ / ٢٢٤) مرگ او را در ٦٨٠ق و بغدادی اشتباهاً در ٢٧٢ق / ٨٨٥م نوشته است (١ / ٣٥٤). این اشتباه از آنجا سرچشمه گرفته است كه حاجی خیلفه (١ / ١٨) در ذیل احكام تحاویل سنی العالم از ابومعشر بلخی یاد كرده و تاریخ درگذشت او را ٢٧٢ق نوشته است و بغدادی همین رقم را تاریخ مرگ ابن ابی الشكر پنداشته است.

آثـار

ابن ابی الشّكر دارای آثار متعدد مهمی‌ در نجوم و احكام آن است و خوشبختانه نسخه‌هایی خطی از آنها در كتابخانه‌های ایران و جهان موجود است كه به برخی از آنها به شرح زیر اشاره می‌شود: ١. احكام تحاویل سِنی العالم (مرعشی، ٤ / ٣٥-٣٦؛ آستان قدس، ١٠ / ١٠٧- ١٠٩؛ كحاله، المنتخب، ٩٢). حاجی خلیفه (١ / ١٨) این كتاب را شامل مقدمه، ٢٣ باب و خاتمه دانسته است، ولی نسخه‌های موجود چنین تقسیماتی را نشان نمی‌دهد، بلكه به فصلهای مختلف تقسیم شده است؛ ٢. احكام الموالید (آستان قدس، ٨ / ٢٩٢-٢٩٤)؛ ٣. احكام النجوم، در طالع سال (محفوظ، ٦ / ٢٢)؛ ٤. ادوار الانوار یا زیج، شامل پنج مقاله (آستان قدس، ٨ / ١٩). ابن ابی الشكر این زیج را در ٦٧٥ق / ١٢٧٦م نوشته و در مقدمۀ آن چنین آورده است: «این زیج بعد از تحریر منازل اجرام علویه تألیف شد و مقادیر ذاتیۀ اجرام را با آلات صحیحۀ رصدیه آنچه در رصد ایلخانیه كه در ظاهرِ مراغه ساخته شده بود، به دست آورده و خود فهم كردیم، بی‌آنكه از دیگران به نقل بشنویم در اینجا ضبط نمودیم»؛ ٥. تحریر مخروطات، كه اصل آن از آپولونیوس پرگایی (سدۀ ٣ق‌م) است. نسخۀ ناقصی از این كتاب كه در سدۀ ٨ق / ١٤م كتابت شده، در آستان قدس (١٠ / ٢٥-٢٦) موجود است. قسمتهایی از این كتاب با ترجمۀ لاتینی آن در ١٧١٠م طبع شده است (صفا، ١ / ٣٥١)؛ ٦. تحریر اُكَر، (آستان قدس، ٨ / ٣٧٤). اصل آن از ثاوذوسیوس (سدۀ اول م) بوده و قسطابن لوقای بعلبكی (د ح ٣١٠ق / ٩٢٢م) آن را به عربی برگردانیده و ثابت بن قرّۀ حرّانی (٢١١- ٢٨٨ق / ٨٢٦-٩٠١م) آن را اصلاح و ابن ابی الشكّر تهذیب و تحریر كرده است؛ ٧. تسطیح اسطرلاب، در دو مقدمه و سیزده فصل (سنا، ٤٨- ٤٩؛ شورا، ٢ / ٣٥٩-٣٦٠)؛ ٨. الجامع الصّغیر، در احكام نجوم (دوسلان، ٤٠٠)؛ ٩. الدلالات علی الاتّصالات و قوانات الكواكب فی البروج الاثنی عشر (ششن، ٣ / ٦٩)؛ ١٠. الشّكل القطاع (آستان قدس، ٨ / ٢٢٩-٢٣٠)؛١١. المدخل المفید و غنیة المستفید فی الحكم علی الموالید، یا اربع مقالات (شورا، ٢ / ١١٨- ١١٩، ١٩ / ٤٦٧- ٤٦٩؛ مركزی، ٩ / ١١١٤-١١١٥؛ آستان قدس، ١٠ / ١٠٧- ١٠٩، ١٦٨-١٧٠، ٨ / ٢٩٢-٢٩٤). این كتاب در چهار مقاله و هر مقاله در چند فصل، در احكام اقتران كواكب و تأثیرات نجومی‌ در طوالع و موالید تنظیم شده است. مؤلف، مقالۀ اول را المدخل المفید و مقالات بعدی را غنیة المستفید نام نهاده است.
از دیگر آثار ابن ابی الشّكر عمدة الحاسب و غنیة الطالب، تاج الازیاج (كحاله، معجم، ١٣ / ٢٢٤-٢٢٥) و تحریر المجسطی ملخص المجسطی را یاد كرده‌اند كه اثر آخری را برای غریغوریوس ملطی در ١٠ مقاله تألیف كرده بوده است (حاجی خلیفه، ٢ / ١٥٩٥-١٥٩٦).

مآخذ

آستان قدس، فهرست؛
ابن عبری، ابوالفرج، تاریخ مختصر الدول، بیروت، ١٩٨٥؛
بغدادی، اسماعیل پاشا، ایضاح المكنون، استانبول، ١٩٧٢م؛
جواد، مصطفی، «اهتمام نصیرالدین طوسی با احیاء الثقافة الاسلامیة ایام المغول»، یادنامه خواجه نصیرالدّین طوسی، تهران، ١٣٣٦ش؛
حاجی خلیفه، كشف الظنون، استانبول، ١٩٤١م؛
سنا، خطی؛
شِشِن، رمضان، نوادر المخطوطات العربیة فی مكتبات تركیا، بیروت، ١٩٨٢م؛
شورا، خطی؛
صفا، ذبیح‌الله، تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی، تهران، ١٣٣٦ش؛
كحاله، عمر رضا، معجم المؤلفین، بیروت، ١٣٧٦ق / ١٩٥٧م؛
همو، المنتخب من مخطوطات المدینة المنورة، دمشق، ١٣٩٣ق / ١٩٧٣م؛
محفوظ، حسین علی، «خزانة الدكتور حسین علی محفوظ بالكاظمیة فی العراق»، مجلة معهد المخطوطات العربیة، قاهره، ١٩٦٠م؛
مرعشی، خطی؛
مركزی، خطی؛
مستوفی، حمدالله، تاریخ گزیده، به كوشش ادوارد برون، لندن، ١٣٢٨ق / ١٩١٠م؛
نیز:

De Slane, Baron, Catalogue des manuscrits arabes, Paris, ١٨٨٣-١٨٩٥.

بخش علوم