دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٥٠ - ابونصر قمی

ابونصر قمی

اَبونَصْرِ قُمی، حسن بن علی (د پس از ٣٦٦ ق / ٩٧٧ م)، منجم شیعی ایرانی. برخی نام او را نصر بن حسن آورده و به تشیع وی تصریح كرده‌اند (ابن‌طاووس، ١٢٧؛ نیز نك‌ ‌: آقا بزرگ، ٣ / ٨، ٢٠ / ٢٤٧). وی مدتی درخدمت فخرالدولـۀ دیلمـی (نك‌ : ه‌ د، ١ / ٦٣٨) ‌به سر می‌برده و زمانی، شهریاری وی را بر پایۀ احكام نجوم پیش‌بینی كرده بوده است (قمی، ٨) و اگر بتوان فرض كرد كه این پیش‌بینی پس از درگذشت ركن‌الدوله (٣٦٦ ق) و به هنگام بروز اختلاف و جنگ میان فرزندان وی، یعنی در دوران نگرانی فخرالدوله از آیندۀ خویش رخ داده است، می‌توان تصور كرد كه ابونصر چند سالی پس از آن نیز زنده بوده است. زودتر (ص ٧٥) احتمال می‌دهد كه وی تا حدود ١٠٠٠ م ( ٣٩٠ ق) حیات داشته است.
مؤلف تاریخ قم از كتابی از ابونصر دربارۀ «تاریخ خلفا و روزگارها و عیدهای ایشان» نام برده و به نقل از كتاب العباسی اثر احمد بن اسماعیل بَجَلی معروف به سمكه (نجاشی، ٩٧)، یكی از حكایات آن را آورده است (نك‌ : قمی، ١٤٥-١٤٧). گرچه نقل با واسطۀ مطالب كتاب ابونصر قمی از سوی مؤلف تاریخ قم، به ویژه باتوجه به اینكه هر دو مدتی را در دربار فخرالدوله به سر برده‌اند، بحث‌انگیز است، اما به هر حال این نتیجه را به دست می‌دهد كه ابونصر مدتها پیش از آنكه به خدمت فخرالدوله درآید، از شهرت علمی برخوردار بوده است.

آثـار

المُدخل الی علم احكام النجوم یا البارع الی احكام النجوم (و الطوالع)، كتابی است به زبان عربی دربارۀ مقدمات احكام نجوم، و چنانكه در نسخۀ خطی پاریس آمده (دوسلان، شم‌ ‌٢٥٨٩)، برای فخرالدوله و برپایۀ نسخۀ كتابخانۀ بادلیان برای شیخ ابوعمرو بن سعید بن مرزبان(؟) نوشته شده است (GAS, VII / ١٧٤، حاشیه؛ GAL, I / ٢٥٣). حاجی خلیفه (٢ / ١٦٤٢) تاریخ تألیف این كتاب را ٣٥٧ ق آورده است و همۀ معـاصران، آن را تكرار كرده‌اند (نك‌ : GAL، نیز GAS، همانجاها؛ استوری، II(١) / ٤٠-٤١). اما در پایان نسخۀ خطی تبریز (نك‌ : ابونصر، ٣٩٩)، تاریخ تألیف ٣٤٥ یزدگردی / ٣٦٦ ق آمده است كه در صورت درستی روایت تألیف كتاب برای فخرالدوله، درست‌تر به نظر می‌رسد.
كتاب المدخل ٦٤ فصل دارد و محتویات آن همانند دیگر كتابهای احكـام نجوم ــ البته با اختصـار بیشتر ــ است و ارزش علمی اندكی دارد، اما برخی مطالب آن شایستۀ توجه است. نقل مطالبی دربارۀ «انتهاءات» از زیج شاه ــ كه در دورۀ ساسانیان تألیف شده ــ در فصل دهم ازمقالۀ چهارم، از آن جمله است (نك‌ : همو، ٣٦٠-٣٦٤؛ ملی تبریز، ٣ / ١٢٦١). از این كتاب نسخه‌های بسیاری در دست است، از جمله: نسخۀ خطی كتابخانۀ ملی تبریز كه در این مقاله مورد استفاده بوده و در ٧٤٠ ق كتابت شده است (همانجا)؛ نسخۀ كتابخانۀ ملی پاریس با تاریخ كتابت ٧٠٤ ق (دوسلان، همانجا؛ قس: وایدا، ٤٨٦)؛ نسخۀ شماره ١٣٧(١) بادلیان (GAS, VII / ١٧٥) و نسخۀ ‌برلن كه تمامی سرفصلهای آن در فهرست كتابخانۀ برلن آمده است (نك‌ : آلوارت، شم‌ ‌٥٦٦١).
كتاب المدخل به فارسی نیز ترجمه شده است و نسخه‌ای از این ترجمه كه در تاریخ ٨٠٦ ق / ١٤٠٣ م كتابت شده در برلن موجود است (همان، شم‌ ‌٥٦٦٣). آقابزرگ (٣ / ٨) این نسخه را ناقص دانسته است. افزون بر این، تلخیصی از این كتاب با عنوان مختصر البارع فی الفلك و الطوالع به زبان عربی در دست است ( آلوارت، شم‌ ‌٥٦٦٢) كه سدیو آن را بررسی كرده است (اشتاین اشنایدر، ١٤٠).
چنانكه اشاره شد، ابونصر كتابی نیز دربارۀ تاریخ خلفا نوشته بوده است (نك‌ : قمی، ١٤٥) كه اكنون در دست نیست.

مآخذ

آقا بزرگ، الذریعة؛
ابن طاووس، علی، فرج المهموم فی تاریخ علماء النجوم، قم، ١٣٦٣ ش؛
ابونصر قمی، حسن، المدخل الی علم احكام النجوم، نسخۀ خطی كتابخانۀ ملی تبریز، شم‌ ‌(٢)٣٤٦٣؛
حاجی خلیفه، كشف؛
قمی، حسن، تاریخ قم، ترجمۀ كهن فارسی از حسن بن علی قمی، به كوشش جلال‌الدین تهرانی، تهران، ١٣٦١ ش؛
ملی تبریز، خطی؛
نجاشی، احمد، رجال، قم، ١٤٠٧ ق؛
نیز:

Ahlwardt;
De Slane;
GAL;
GAS;
Steinshneider, M., «Über die Mondstationen (Naxatra) und das Buch Arcandam», ZDMG, ١٨٦٤, vol. XVIII;
Storey , C.A., Persian Literature, London, ١٩٧٢;
Suter , H., Die Mathmatiker und Astronomen der Araber und ihre werke, Leipzig, ١٩٠٠;
Vajda, G., Index général des manuscrits arabes musulmans de la Bibliothèque nationale de Paris, Paris, ١٩٥٣.

یونس كرامتی