آزادْدِرَخت، درختی به بلندی ١٠ تا ١٥ متر با برگهای همیشه سبزِ تیره و گلهای خوشه‌ای بنفش خوشبو و میوه‌ای به حجم نخود، بیضوی، زردرنگ و تلخ و هسته‌ای کثیرالوجوه و سخت. نخستین‌بار ظاهراً در ایران شناخته شده و از این‌رو، نام فارسی آن با کمی دگرگونی در بسیاری جاها معروف گشته است: در برخی زبانهای اروپایی آن را یاس ایرانی نیز می‌نامند. به نامهای دیگر نیز (مثلاً ماگروزا و نیم) خوانده می‌شود. محل رویش آن در سده‌های گذشته مناطق خاوری ایران، شمال هندوستان و باختر چین بوده، اما اکنون در بسیاری از مناطق گرمسیر و معتدل به عمل می‌آید. همۀ قسمتهای این درخت، از ریشه تا هسته، مصرف دارویی دارد و تقریباً همۀ خواص آن نزد پزشکان عصر اسلامی شناخته بوده است. بوییدن گل آن، گرفتگی بینی را برطرف می‌سازد، میوۀ آن سمی و خوردن مقادیر زیاد آن کشنده است. این خاصیت ظاهراً توسط محمدزکریای رازی (ه‌ م) شناخته شده است. پادزهر آن، عصارۀ پوست همین درخت است. عصارۀ برگ آن برای درمان دردهای ناحیۀ شکم، عرق‌النساء (سیاتیک) و سنگ مثانه و ضماد برگ و شاخۀ آن برای درمان غده‌های چرکین و التیام زخمها به کار می‌رفته است. عصارۀ پوست آن مقوی، ضدکرم و تب‌بر و روغن تخم آن ضدعفونی‌کننده و نیز ضدکرم است. از تخم آن به عنوان دانۀ تسبیح نیز استفاده می‌شود.

مآخذ

ابن بیطار، عبدالله‌بن احمد، الجامع لمفردات‌الادویة والاغذیة، بولاق، ١٢٩١ق، ١ / ٢٢-٢٣؛
ابوعلی‌سینا، حسین‌بن عبدالله، القانون فی‌الطب، به کوشش ابراهیم الدسوقی، بولاق، ١٢٩٤ق، ١ / ٢٥٥؛
امیری، منوچهر، فرهنگ داروها و واژه‌های دشوار، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ١٣٥٣ش، صص ٧- ٨؛
بیرونی، ابوریحان، صیدنه، ترجمۀ ابوبکر کاشانی، به کوشش منوچهر ستوده و ایرج افشار، ١٣٥٨ش، ١ / ٥١-٥٢، ٢ / ٧٤٧؛
جرجانی، اسماعیل، ذخیرۀ خوارزمشاهی، به کوشش جلال مصطفوی، تهران، انجمن آثار ملی، ١٣٥٢ش، ٣ / ٢٠٧؛
حسینی، محمدمؤمن، تحفه، تهران، محمودی، ١٤٠٢ق، صص ٦٥-٦٦؛
زرگری، علی، روش شناسایی گیاهان، تهران، امیرکبیر، ١٣٤١ش، صص ٢٥٤-٢٥٥؛
همو، گیاهانی دارویی، تهران، ١٣٤٥ش، صص ٣٢٩-٣٣٠؛
عقیلی خراسانی، محمدحسین، قرابادین کبیر، کلکته، ١٢٧٥ق، صص ٤٧- ٤٨؛
همو، مخزن‌الادویة، کلکته، ١٨٤٤م، صص ٨٦-٨٧؛
قزوینی، زکریابن محمد، عجائب‌المخلوقات، به کوشش نصرالله سبوحی، تهران، مرکزی، ١٣٦١ش، ص ٢١٨؛
هروی، موفق‌بن علی، الابنیة عن حقائق‌الادویة، به کوشش احمد بهمنیار، دانشگاه تهران، ١٣٤٦ش، صص ٣١-٣٢؛
نیز:

Levy, Martin, The Medical Formulary. Of Al-Samargandi, Philadelphia, ١٩٦٧, p.٢٤٢.

بخش علوم