دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٦ - ابن بنا، ابوالعباس
ابن بنا، ابوالعباس
نویسنده (ها) :
بخش علوم
آخرین بروز رسانی :
یکشنبه ١٨ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اِبْنِ بَنّا، ابوالعباس احمد بن محمد بن عثمان ازدی مراكشی، رياضی دان، منجم و اديب صوفی مشرب در سدههای ٧ و ٨ ق/ ١٣ و ١٤ م. در باب تاريخ ولادت او اختلاف است. ابن قاضی در يك جا (درة الحجال، ١/ ١٦) ٦٤٦ ق/ ١٢٤٨ م و در جای ديگر (جذوة الاقتباس، ١٥٢)، ٩ ذيحجۀ ٦٥٤ ق/ ٢٨ دسامبر ١٢٥٦ م ذكر كرده و تنبكتی (ص ٦٧) به روايت از ابن زكريا تولد او را در ٦٤٩ ق ياد كرده است. در اينكه ابنبنا در مراكش متولد شده است، ظاهراً اختلافی نيست، با اينهمه برخی او را غرناطی (پالنسيا، ٤٥٧) و برخی ديگر سرقسطی ناميدهاند (GAL, S, II/ ٣٣٠). البته دور نيست كه پدر يا نيای او در اصل از اندلس بوده و در دوران پرآشوب نزاعهای ميان مسلمانان و مسيحيان اسپانيا، به مغرب كوچيده باشد. به هر حال ابن بنا به سبب شغل پدر (بنايی) به ابن بنا موسوم شد. دربارۀ لقب ديگر او: عددی (ابن قنفذ، وفيات، ٣٤٣) يا عُدوی (ابن حجر، ١/ ٣٣٠) بايد گفت، اگرچه اشتغال به رياضيات، ابناحتمال را به بار میآورد كه بدينسبب او را عددی ناميده باشند، ولی به نظر میرسد كه وی در واقع به «العدوة» ــ نام منطقهای در مراكش ــ انتساب يافته باشد، خاصه كه يكی از شاگردانش در آنجا به محضر او شتافت (ابن خطيب، ١/ ٢٣٠). دربارۀ دوران رشد وی اطلاعی در دست نيست. ابن رشيد كه از ياران و معاصران ابن بنا بود و در اثر خود از وی ياد كرده (٢/ ٢٠٥)، از زندگی او سخنی به ميان نياورده است. بيشتر اطلاعات ما از ابنبنّا دربارۀ استادان متعدد اوست كه علوم و فنون مختلف را نزد آنان آموخته است. در آغاز قرآن را نزد ابوعبدالله ابن مبشر (ابنيسر؟: تنبكتی، ٦٦). و علی صالج الاحدب، عروض و همچنين برخی از مسائل ميراث را نزد ابوبكر قلوسی (ملقب به الفار = موش)، الكتاب سيبويه و كراسة جزولی را در محضر ابواسحاق بن عبدالسلام صنهاجی، حديث را از ابن الدهاق، فقه را از ابوعمران زناتی و دو كتاب غزالی المعيار و المستصفى را از ابوالوليد بن ابی بكر محمد ابن حجاج (ابن الحاج؟: اندلسی، ١(٣)/ ٦٣٨)، ادب عرب را نزد قاضی محمد بن علی بن يحيی الشريف، هيأت و نجوم را نزد عبدالله بن مخلوف سجلماسی، رياضيات را نزد عبدالله بن حجله، و طب را نزد طبيبی معروف به مريخ بياموخت (ابن قاضی، جذوة الاقتباس، ١٤٩، ١٥٠؛ همو، درةالحجال، ١/ ١٦؛ قس: ورنت، ١/ ١٤). مشهورترین كسی كه در اعتلای علمی و شهرت ابن بنا كوشيد، شيخ عبدالرحمن هزميری، صوفی و رهبر دينی معروف مغرب بود كه ابن بنا در طريقۀ او وارد شد و توسط همو يك سال عزلت گزيد و چنانكه خود گفته در اين سير و سلوك، شگفتيها ديد (ابن حجر، ١/ ٣٣٠، ٣٣١).
ابن بنا در روزگاری كه به دانش شهره بود، به كار تدريس نيز میپرداخت و شاگردانی پرورش داد و باز نهاد كه ميراث علمی او را به شرق و غرب منتقل كردند. از آن ميان میتوان از احمد بن ابراهيم بن احمد بن صفوان، رياضیدان، اديب و لغوی (ابن خطيب، ١/ ٢٣٠)، ابوزيد عبدالرحمن اللجايی منجم مشهور (ابن قنفذ، انس الفقير، ٦٨) و ابوعبدالله اُبُلی كه خود استاد ابن خلدون بود (ابن قاضی، همانجا؛ سارتن، ٢(٢)/ ٢٢٣٧)، نام برد. وی گذشته از آنكه در علوم دستی قوی داشت (قس: ابن خلدون، ٣٨٢، ٣٨٧)، تحتتأثير شيخ هزميری به پيشگويی نيز میپرداخت و گفتهاند كه زمان مرگ اميرابوسعيد بن يعقوب مرينی را به درخواست خود او پيشبينی كرد. همچنين موارد مشابه ديگری نيز از او نقل شده است (ابن قاضی، جذوة الاقتباس، ١٤٩)، اما آنچه او را به عنوان يك دانشمند مشهور كرد، توجه او به رياضيات و نجوم بود. به گفتۀ ورنت، كتاب منهاج الطالب او كتابی بسيار مفيد برای محاسبۀ پديدههای زودگذر و حاوی جداول نجومی است (١/ ١٥، ١٦). كتاب تلخيص اعمال الحساب او نيز حای قاعدۀ خطأين (دو خطا) است (طريقهای در حل بعضی از مسائل سادۀ رياضی به وسيلۀ فرض دو عدد دلخواه) كه در تعيين جذر تقريبی اعداد گنگ به كار میرود و میتوان آن را به اين شكل بيان كرد:
كه احتمالاً آن را با اين رابطه نيز میتوان نشان داد:
و نيز حاوی مجموع مكعبها و مربعهای مطابق است.
(همانجا؛ سارتن، ٢(٢)/ ٢٢٣٦).
ابنبنا كه ابن خلدون (ص ٩٢) او را «شيخ المغرب» در نجوم و سيميا و اسرار حروف ناميده و ابن قنفذ ( انس الفقير، ٦٦) از او با عنوان استاد استادان در هيأت و نجوم و رياضيات ياد كرده و وی را در كنار ابنالشاط و قاضی ابوعبدالله محمد بن محمد لخمی، يكی از سه دانشمند بزرگ مغرب دانسته كه صناعت تأليف در مغرب با او به پايان رسيده است (مقری، ٢/ ٣٥٢، ٣/ ٢٣).
ابن بنا سرانجام در ٧٢١ ق/ ١٣٢١ م و به روايتی ٧٢٦ ق در مراكش درگذشت (ابنقنفذ، وفيات، ٣٤٣، ابنقاضی، درة الحجال، ١/ ١٥). تاريخ درگذشت او را ٧٢٤ ق نيز ذكر كردهاند كه به نظر میرسد مربوط به ابوالعباس احمد بن محمد مالقی قاضی اغمات بوده باشد (تنبكتی، ٦٧). وی هر روز پس از نماز صبح تا نزديك غروب به كار میپرداخت (ابن حجر، ١/ ٣٣٠)، بسيار اندك سخن میگفت و چون آغاز سخن میكرد جز به مسائل علمی نمیپرداخت و همه از مجلس او سود میبردند (ابن قاضی، جذوة الاقتباس، ١٤٨). دربارۀ اين امساك در سخن، ابياتی از خود ابن بنا نيز نقل شده است (همو، درة الحجال، ١/ ١٦).
آثار
آثار ابن بنا در رياضيات، نجوم، علوم دينی، تفسير، ادب، اسرار حروف و طلسمات بالغ بر ٨٥ كتاب و رسالۀ خرد و كلان است كه برخی از مهمترين آنها از اين قرارند:
در رياضيات
١. تلخيص فی اعمالالحساب كه اقتباس و خلاصهای است از كتاب محمد بن عبدالله حصار (سارتن، ٢(٢)/ ٢٢٣٦) و از آثار مشهور در اين زمينه است كه شروح متعدد بر آن نوشته شده است (سوتر، I/ ١٦٢)، از جمله كسانی مانند ابوزكريا محمد اشبيلی، ابن المجدی مصری، قلصاوی اندلسی و عبدالعزيز بن علی بن داوود الهواری آن را شرح كردهاند (سارتن، همانجا؛ حاجی خليفه، ١/ ٤٧٢). ابن بنا خود اين كتاب را شرح كرده و نام رفع الحجاب عن تلخيص اعمال الحساب (ابن قاضی، درة الحجال، ١/ ١٥؛ حافظ طوقان، ٤٣١؛ ورنت، ١/ ١٥؛ قس: ابن خلدون، ٣٨٢) بر آن نهاده است. تلخيص اعمال الحساب در نيمۀ دوم سدۀ ١٩ م توسط آ. مار به فرانسه ترجمه شد و در نشريۀ آكادمی لينچهيی (ج XVII، ١٨٦٤ م) به چاپ رسيد و بعداً در ١٨٦٥ م نيز مستقلاً در رم منتشر شد (EI٢). ابن قاضی اين كتاب را به نظم درآورد (ورنت، همانجا) و ابن هائم آن را خلاصه كرد و الحاوی نام نهاد؛ ٢. الجبر و المقابلة (ابنقاضی، جذوة الاقتباس، ١٥٢) كه ظاهراً همان كتاب الاصول اوست (همو، درة الحجال، ١/ ١٥)؛ ٣. المقات الاربع يا المقالات فی علم الحساب در اعداد صحيح، كسر، جذر و كعب و تناسب (همو، جذوة الاقتباس، ١٥١؛ سارتن، ٢(٢)/ ٢٢٣٦). اين رساله در ١٩٨٤ م در عَمان به كوشش احمد سعيدان به چاپ رسيد (سعيدان، ١٩)؛ ٤. مقدمه بر اصول اقليدس در هندسه (ابنقاضی، جذوةالاقتباس، ١٥١؛ سارتن، همانجا).
در نجوم و زيج و تقويم
١. كتاب فی الانواء در صور كواكب. اين كتاب در ١٩٤٨ م توسط رنو با ترجمۀ فرانسوی آن به نام «تقويم ابن لبنای مراكشی» به چاپ رسيد؛ ٢. اليسارة فی تعديل السيارة يا اليسارة فی تقويم الكواكب السيارة (ابن قاضی، درة الحجال، ١/ ١٥؛ سارتن، ٢(٢)/ ٢٢٣٧)؛ ٣. منهاج الطالب فی تعديل الكواكب (تنكبتی، ٦٦) كه خلاصهای از زيج ابناسحاق تونسی است كه مورد توجه بسيار واقع شد (ابن خلدون، ٣٨٧). اين اثر توسط ورنت همراه با ترجمۀ اسپانيايی آن در انستيتوی مطالعات تطوان در ١٩٥٢ م به چاپ رسيد؛ ٤. المناخ فی تركيب الازياج (ابنقاضی، جذوةالاقتباس، ١٥١). به گفتۀ سارتن (همانجا)،
اين قديمترين كاربرد مكتوب واژۀ المناخ بدين مفهوم است.
در طلسمات و اسرار حروف
١. عمل الطلسمات (ابن قاضی، جذوةالاقتباس، ١٥٢)؛ ٢. طبايع الحروف (همانجا). سارتن اين كتاب را با مدخل النجوم يكی دانسته است (٢(٢)/ ٢٢٣٧)؛ ٣. الزجر و الفأل و الكهانة (ابن قاضی، همانجا).
در تفسير
تفسير سورۀ عصر و كوثر (همان، ١٥٠)؛ ٢. اختصار تفسير كشاف زمخشری (همو، درة الحجال، ١/ ١٥)؛ ٣. تسمية الحروف و خاصية وجودها فی اوائل السور القرآن (همو، جذوة الاقتباس، ١٥١، ١٥٢)؛ ٤. تفسير الباء من بسمالله الرحمن الرحيم (همان، ١٥٠).
در علوم دين
١. الاقتضاب و التقريب للطالب اللبيب، در اصول دين (همان، ١٥٠، ١٥١) كه شايد همان التقريب فی اصولالدين باشد (اندلسی، ١(٣)/ ٦٣٨).
در ادب
١. الروض المريع فی صناعة البديع (ابن حجر، ١/ ١٣٣)؛ ٢. عيوب الشعر (ابن قاضی، همانجا)؛ ٣. قانون فی الفرق بين الحكمة و الشعر (همانجا).
در منطق
كليات فی المنطق و شرحی كه خود وی بر آن نوشت (همانجا؛ برای ديگر آثار و نسخ خطی نک : سوتر، GAL, S, I/ ١٦٩-١٧٠, III/ ٣٣٠-٣٣١, ٣٦٣-٣٦٤؛ ابن قاضی، جذوة الاقتباس، ١٥٠-١٥٢).
مآخذ
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الدرر الكامنة، حيدرآباد دكن، ١٣٩٢ ق/ ١٩٧٢ م؛
ابن خطيب، محمد بن عبدالله، الاحاطة فی اخبار الغرناطة، به كوشش محمد عبدالله عنان، قاهره، ١٣٧٥ ق/ ١٩٥٥ م؛
ابنخلدون، المقدمة، بيروت، دارالفكر؛
ابنرشيد، محمد بن عمر الفهری، ملء العيبة بما جمع بطول الغيبة فی الوجهة الوجيهة، به كوشش محمد حبيب ابن خوجه، تونس، ١٤٠٢ ق؛
ابن قاضی مكناسی، احمد بن محمد، جذوةالاقتباس، رباط، ١٩٧٣ م؛
همو، درةالحجال فی اسماء الرجال، به كوشش محمـد الاحمدی ابوالنور، قـاهره ـ تونس، ١٣٩٠ ق/ ١٩٧٠ م؛
ابن قنفذ قسنطينی، احمد بن حسن، الوفيات، به كوشش عادل نويهض، بيروت، ١٤٠٣ ق/ ١٩٨٣ م؛
همو، انس الفقير و عز الحقير، به كوشش محمد الفاسی و ادلف فور، رباط، ١٩٦٥ م؛
اندلسی، محمد بن محمد، الحلل السندسية فی اخبار التونسية، به كوشش محمد حبيب الهيلة، تونس، ١٩٧٠ م؛
پالنسيا، آنخل گونزالس، تاريخ الفكر الاندلسی، ترجمه به عربی، حسين مؤنس، قاهره، ١٩٥٥ م؛
تنبكتی، احمد بن احمد، نيل الابتهاج بتطريز الديباج، قاهره، ١٣٥١ ق؛
حاجی خليفه، كشف الظنون، استانبول، ١٩٤٣ م؛
حافظ طوقان، قدری، التراث العرب العلمی فی الرياضيات و الفلك، قاهره، ١٣٨٢ ق/ ١٩٦٣ م؛
سارتن، جورج، مقدمه بر تاريخ علم، ترجمۀ غلامحسين صدری افشار، تهران، ١٣٥٧ ش؛
سعيدان، احمد، حواشی بر الفصول فی الحساب الهندی اثر ابوالحسن احمد بن ابراهيم اقليدسی، عمان، ١٤٠٥ ق/ ١٩٨٥ م؛
مقری، احمد بن محمد، ازهار الرياض فی اخبار عياض، به كوشش مصطفی سقا و ديگران، قاهره، ١٣٥٩ ق/ ١٩٤٠ م؛
ورنت، خوان، «ابن البناء»، زندگینامۀ علمی دانشوران، ترجمۀ احمد بيرشك، تهران، ١٣٦٥ ش؛
نيز:
EI٢;
GAL, S;
Suter, Heinrich, Die Mathematiker und Asrtonomen der Araber und ihre Werke, Frankfurt, ١٩٨٦.
بخش علوم