اِبْنِ اَبی الرِّجال، صفیّ‌الدّین احمد بن صالح یمنی (١٠٢٩-١٠٩٢ق / ١٦٢٠-١٦٨١م)، مورخ، فقیه، ادیب، شاعر، قاضی و خطیب صنعاء و از عالمان شیعی زیدی یمن. در «شَبَط» واقع در اُهْنوم (مغرب صنعاء) متولد شد. گفته‌اند نسبش به خلیفۀ دوم عمربن خطاب می‌رسد (شوكانی، ١ / ٥٩). در شهرهای شِهاره (اهنوم)، صَعده، تَعِز، اَبّ، حَرجه و صنعاء از عالمان و فقیهان و محدّثان زیدی، مالكی و شافعی چون امام محمّد بن قاسم، سید ابراهیم بن محمّد مؤیدی، سید عزّالدّین بن دُرَیب، سید محمّد بن حسن بن قاسم، قاضی احمد بن سعدالدین مستوری، قاضی ابراهیم بن یحیی سُحولی و دیگران حدیث و فقه آموخت (EI١) و از برخی از آنان اجازۀ روایت گرفت و در صنعاء، شهارة و صعده صاحب حوزۀ درس شد (شوكانی، ١ / ٥٩؛ محبّی، ١ / ٢٢٠). وی آن قدر شهرت یافت كه امام زیدی متوكّل علی‌الله اسماعیل بن قاسم (١٠١٩-١٠٨٧ق / ١٦١٠-١٦٧٦م) او را به خدمت خود خواند و به مقام منشیگری خویش و خطیبی صنعاء گماشت. ابن ابی الرّجال تا پایان زندگی متوكّل در این مقام باقی بود (محبّی، ١ / ٢٢٠؛ سید، مصادر، ٢٤٣؛ EI٢).
ابن ابی رجال از محقّقان و نویسندگان بنام روزگار خویش بود و آثار متنوّعی در تاریخ، تفسیر، كلام، ادب و فقه پدید آورده است. با اینكه تحصیل و تخصص عمدۀ او در فقه و حدیث بود و از عالمان دین شمرده می‌شد، بیش از همه به تاریخ دلبستگی داشته و چند اثر در این زمینه پدید آورده است. مشهورترین نوشتۀ او كه مایۀ شهرت وی گردیده كتاب مطلع البدور و مجمع البحور در تاریخ است. این كتاب شرح حال بیش از ١٣٦٠ تن از علما و ائمه و رؤسای یمن را در بر دارد (محبی، ١ / ٢٢٠؛ فهرس الكتب العربیة، ٨ / ٢٤١). ابن اثر به گفتۀ محبی در ٧ مجلد است (همانجا) و به گفتۀ شرف‌الدین (٤ / ٢٤١) از مهم‌ترین تراجم بزرگان زیدی است و بسیاری از تاریخ‌نگاران اخیر به آن استناد كرده‌اند. ظاهراً این كتاب تاكنون چاپ نشده، اما نسخه‌های خطی آن در كتابخانۀ جامع كبیر شهر صنعاً (فهرست مخطوطات مكتبة الجامع الكبیر، ٤ / ١٨١٠-١٨١١) و موزۀ بریتانیا (ریو، ١٥٨) و برخی كتابخانه‌های دیگر (سید، فهرس المخطوطات المصوّرة، ٢(٣) / ٢٨٠) موجود است و آقابزرگ نسخه‌های بخشهایی از آن را دیده است (الذریعة، ٢١ / ١٥٣). كحاله از كتاب دیگر او با عنوان معجم فی رجال الزّیدیة یاد می‌كند (١ / ٢٥٣). كتاب دیگر او در همین زمینه تیسیر الاعلام بتراجم ائمة التفسیر الاعلام است كه در شرح احوال مفسّران زیدی است. اثر دیگر او شرحی است بر كتاب المُشجَّر تألیف ابن جلال كه در تاریخ امان زیدی است و نسخه‌ای از آن در كتابخانۀ آمبروزیانا در میلان موجود است (سید، مصادر، ٢٢٤).
ابن ابی الرّجال آثار دیگری نیز دارد كه از جملۀ آنهاست: اعلام المُوالی بكلام ساداته الاعلام المَوالی؛ تفسیر (تیسیر) الشریعة لوارد الشریعة كه نسخۀ خطی آن در در موزۀ بریتانیاست (ریو، ١٣٩, ١٤٠)؛ الریاض الندیة فی انّ الفرقة الناجیة هم الزّیدیة، كه نسخۀ خطی آن در كتابخانۀ آمبروزیانا موجود است (EI٢)؛ الموازین الرّجیحة للبراهین الصحیحة كه شرحی بر كتاب العقیدة الصحیحة تألیف امام متوكل اسماعیل است و نسخه‌ای از آن در كتابخانۀ آمبروزیانا است (همان)؛ مجالس التفهیم (فهرست مخطوطات مكتبة الجامع الكبیر، ٢ / ٧٢٧)؛ حیاة الروح فی الاستدلال بشهادة النَبّی (همان، ٢ / ٦٠٤)؛ مجاز من اراد الحقیقة من مراد حماة الحقیقة (GAL, S, II / ٥٦١)؛ نبذة فی تراجم مختصرة لبعض المؤلفین من ائمة الزیدیة ... (سید، مصادر، ٢٤٤).

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة؛
سید، فؤاد، فهرست المخطوطات المصورة، قاهره، ١٩٥٩م؛
همو، مصادر تاریخ الیمن، قاهره، ١٩٧٤م؛
شرف‌الدین، احمد حسین، تاریخ الیمن الثقافی، قاهره، ١٩٦٧م؛
شوكانی، محمدبن علی، البدر الطالع، قاهره، ١٣٤٨ق؛
فهرس الكتب العربیة التی وردت للدار، ١٩٣٠-١٩٣٧، قاهره، ١٩٤٢م؛
فهرست مخطوطات مكتبة الجامع الكبیر، به كوشش احمد عبدالرزاق رقیحی و دیگران، یمن، ١٩٨٤م؛
كحاله، عمررضا، معجم المؤلفین، بیروت، داراحیاء التراث العربی؛
محبی، محمد امین، خلاصة الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر، بیروت، دارصادر؛
منجّد، صلاح‌الدین، فهرست المخطوطات العربیة بمكتبة الامبروزیانا بمیلانو، بیروت، ١٩٨٠م؛
نیز:

EI١;
EI٢;
GAL, S;
Rieu, Charles, Supplement to the Catalogue of the Arabic Manuscripts in the British Museum, London, ١٨٩٤.

حسن یوسفی اشکوری