اَبوالْخِیرِ اِشْبیلی، ملّقب به شجّار، از دانشمندان برجسته در كشاورزی. وی در اشبیلیه به دنیا آمد. از سرگذشت او اطلاعی در دست نیست، همین اندازه می‌دانیم كه در اواخر سدۀ ٥ ق / ١١ مظضمن گردشهای علمی خویش در جنگلها، باغها و مزارعِ الشرف (منطقه‌ای در اشبیلیه)، با ابوعمر احمد بن محمد بن حجاج، گیاه‌شناس و مؤلف اشبیلی، آشنا شده و در ٤٩٤ ق / ١١٠٠ م نزد پزشك اشبیلی، ابوالحسن شهاب معیطی درس می‌خوانده است. اثر او كه بعدها عنوان الفلاحة یافت، یكی از مآخذ كتاب الفلاحۀ ابن عوّام (ه‌ م) بوده است (ابوالنصر، ٢٨(٤) / ٥٥٧؛ EI٢, I / ١٣٥-١٣٦, II / ٩٠١). مقالات او و معاصرانش ابن فاضل اندلسی، ابن حجاج اشبیلی، ابن وافدلخمی و ابن بصال، نخستین مقالاتی بود كه در اسپانیا دربارۀ كشاورزی نوشته می‌شد (پرس، ١٩٧).

آثـار

كتاب مشهور او الفلاحة، اثری است علمی و مبتنی بر تجربه و مشاهدات شخصی ابوالخیر دربارۀ رستنیهای بیشه‌های الشرف، گرچه مانند نوشته‌های كهن‌تر دربارۀ كشاورزی مطالب عامیانه و خرافی نیز دارد. كتاب مزبور مشتمل بر این مطالب است: ملاحظات كلی دربارۀ گیاهان و انواع گوناگون آنها، نحوۀ درختكاری، زمان مناسب برای كاشت و رشد و باروری هر گیاه، آفات گیاهی، طرز تكثیر گیاهان و دانه‌ها، اطلاعاتی دربارۀ زنبور عسل و جانوران خانگی و جانوران وحشی و موذی. پایان كتاب به تجارب كلی و مطالبی مربوط به هواشناسی و ستاره‌شناسی اختصاص دارد (EI٢, II / ٩٠١). ابوالخیر در تألیف این اثر از كتاب النبات ابوالحنیفۀ دینوری و الفلاحة النبطیۀ ابن وحشیه نیز استفاده كرده است. یك نسخه از این اثر ضمن مجموعۀ شمارۀ ٤٧٦٤ در كتابخانۀ ملی پاریس (بلوشه، ١٣) و نسخه‌ای دیگر در جامع زیتونۀ تونس نگهداری می‌شود (امین، ٣ / ٢٩). كتابی كه به نام الفلاحة در ١٣٥٧- ١٣٥٨ ق در فارس به چاپ رسیده، به غلط به ابوالخیر نسبت داده شده است (نك‌ : EI٢، همانجا).

مآخذ

ابوالنصر، عادل، «من آثار العرب الزرعیة فی الاندلس»، مجلة الجمع العلمی العربی، دمشق، ١٣٧٣ ق / ١٩٥٣ م؛
امین، حسن، الموسوعة الاسلامیة، بیروت، ١٣٩٦ ق / ١٩٧٦ م؛
نیز:

Blochet;
EI٢;
Pérès, Henri, La Poésoe andalouse en arabe classique, Paris, ١٩٥٣.

ابوالحسن دیانت