اَبوالخِیْرِ فارسی، تقی‌الدین محمد بن محمد (د بعد از ٩٥٧ ق / ١٥٥٠ م)، منجم، ریاضی‌دان، ادیب، عالم به پزشكی و شاعر شیعی متخلص به فهمی. در برخی از منابع، نام او محمد تقی یاد شده است (آقا بزرگ، ٧ / ٦٧). وی در شیراز می‌زیسته است (نفیسی، ١ / ٣٨٦). از سال تولد و زادگاهش اطلاعی در دست نیست و آگاهی از زندگی و چگونگی تحصیلات او بسیار اندك است. او نزد میرصدرالدین محمد دشتكی شیرازی (مق‌ ٩٠٣ ق / ١٤٩٨ م) و فرزندش میر غیاث‌الدین منصور دشتكی (د٩٤٨ ق / ١٥٤١ م) به فراگیری دانش پرداخت (نك‌ : آقا بزرگ، ٢ / ١٠).
ذكر تألیفات او در الذریعه و نیز شیوۀ بیان وی دربارۀ ائمۀ شیعه، تشیع او را نشان می‌دهد (نك‌ : همانجاها؛ امین، ٩ / ٤٠٦).
تاریخ درگذشت ابوالخیر در دست نیست، امّا از آنجا كه او در اسامی العلوم خود از علامه خفری (د ٩٥٧ ق) با عبارت «رحمةالله علیه» یاد می‌كند (آقابزرگ، ٢ / ٩)، می‌توان گفت كه تا سال ٩٥٧ ق زنده بوده است و اینكه نفیسی (همانجا) و فاروقی (ص ٤١) تاریخ كتاب مختصر طلیعة العلوم وی را (٩٧٩ ق / ١٥٧١ م) سال تألیف این اثر دانسته‌اند، درست نیست (نك‌ : شورا، ٤ / ٤١٧).

آثـار

الف ـ چاپی

١. آداب السلطنه، رساله‌ای است به زبان فارسی در آداب سلطنت و وزارت كه در ١٣٤٥ ش در نشریۀ دانشكدۀ ادبیات اصفهان (شم‌ ٢ و ٣) به كوشش ع. فاروقی به چاپ رسیده است؛ ٢. حل التقویم، در نجوم و هیأت و گاه‌شماری به فارسی. ابوالخیر این رساله را در ٩١٧ ق به نام استاد خود غیاث‌الدین منصور تألیف كرد. این اثر در ١٣٤٩ ش در فرهنگ ایران زمین (ج ١٧)، به كوشش تقی بینش به چاپ رسیده است.

ب ـ خطی

١. احكام الاحكام، رساله‌ای است در نجوم به فارسی كه برگزیده‌ای از برهان الكفایۀ علی بن محمد شریف بكری است (آقا بزرگ، ١ / ٢٩١-٢٩٢). نسخه‌ای از این اثر با عنوان رسال‌ـة فی شرح الطالع و احكامه در قاهره (دارالكتب، ١ / ٢٤٢) و نیز نسخه‌ای به نام گزیدۀ برهان الكفایه در تهران (مركزی، خطی، ٣(٢) / ٩٣٤) موجود است كه با توجه به موضوع آنها می‌توان گفت كه این دو اثر همان احكام الاحكام است.
٢. اسامی العلوم و اصطلاحاتها، به فارسی، در فضیلت علم، حكمت، آداب تعلیم و تعلم، اخلاق و معارف (آقابزرگ، ٢ / ٩-١٠).
٣. طلیعة العلوم، به عربی. آقا بزرگ (١٥ / ١٨٠) آن را خلاصۀ اسامی العلوم می‌داند. این اثر در تعریف موضوعات علوم و شرح اصطلاحات آن است و قدیم‌ترین نسخۀ آن، با تاریخ كتابت ٩٧٩ ق، در تهران، كتابخانۀ مجلس (شورا، همانجا) موجود است.
٤. خلاص‌ـة طلیع‌ـة العلوم، رسالۀ مختصری است به عربی در علوم ادبی تفسیر، تصوف و طریقت، حکمت، اخلاق، ریاضیات و قافیه که مؤلف از كتاب طلیعة العلوم خود استخراج كرده است. نسخه‌ای از این رساله در كتابخانۀ مجلس (همان، ١٩ / ٣٨٦-٣٨٧) نگهداری می‌شود و نسخۀ دیگری از آن با عنوان التقاط طلیعة العلوم در كتابخانۀ دانشكدۀ حقوق تهران (حقوق، ٤٣١) موجود است.
٥. اسطرلاب مسطح، رساله‌ای است به فارسی دربارۀ خصوصیات اسطرلاب. نسخه‌هایی از آن در تهران و مشهد موجود است (شورا، ١٩ / ٣٦٨، مركزی، خطی، ٣(٢) / ٨٣٠-٨٣١؛ فاضل، ٣ / ١٥٥٢-١٥٥٣) و نیز نسخه‌های دیگر در مشهد (آستان قدس، ١٠ / ٢١٦-٢١٧) و تهران (مركزی، میكروفیلمها، ١ / ١٠) با عنوان رساله در اسطرلاب معرفی شده است. این رساله را آقا بزرگ (١ / ٣٥-٣٦) و مدرس (٧ / ٩٤) و منزوی (١ / ٢٣٤-٢٣٥) با عنوان آغاز و انجام آورده‌اند.
٦. انتخاب حل التقویم، در یك مقدمه و یك مقاله و یك خاتمه. نسخه‌هایی از آن در تهران (شورا، ٢ / ٦١؛ مركزی، خطی، ١٦ / ٦٢١) موجود است و نیز نسخه‌هایی دیگر در مشهد (آستان قدس، ٣ / ٥١) به نام منتخب حل التقویم و در تهران با عنوانهای مختصر حل التقویم و لمعات در حل تقویم (مركزی، میكروفیلمها، ٢ / ٢٧؛ مركزی، خطی، ١٦ / ١٤) نگهداری می‌شود.
٧. انیس الاطباء، به فارسی، بخشی از یك كتاب پزشكی است در طب نظری و طب عملی. نسخه‌ای از آن در بانكیپور (بانكیپور، XI / ٢٠-٢١) موجود است.
٨. رساله در هیأت، به فارسی، قدیم‌ترین نسخۀ آن در تهران است (مركزی، خطی، ١٦ / ٦٢١).
٩. رسال‌ـة فی حساب القمر، در یك صفحه. نسخه‌ای از آن در تهران (همان، ٩ / ١٠٢٢) و مشهد (آستان قدس، ١٠ / ٢٥٢) موجود است.
١٠. زبدة (فی) الصرف، رسالۀ كوتاهی است به عربی در صرف و اشتقاق كه مؤلف از بستان الادب اقتباس كرده و دو نسخه از آن در شیراز (بهروزی، ١ / ١٦١-١٦٢، ٢ / ١٣٥-١٣٦) وجود دارد.
١١. شرح رسالۀ هیأت، شرحی است بر رسالۀ هیأت علاءالدین علی قوشچی (د٨٧٩ ق / ١٤٧٤ م) كه در این شرح ابوالخیر بر وی خرده گرفته است. نسخه‌ای از آن در تهران (شورا، ١٩ / ٢٨٦-٢٨٧) موجود است.
١٢. طالع‌نامه. نسخه‌ای از آن در مشهد (آستان قدس، ٣ / ٥٠) نگهداری می‌شود.
١٣. معرفة سمت القبلة، رساله‌ای است به عربی در شناخت جهت قبله. نسخه‌هایی از آن در مشهد (همان، ١٠ / ٢١٨- ٢١٩) موجود است و نسخه‌هایی دیگر در تهران (شورا، ١٩ / ٣٦٨) با عنوان قبله و همچنین در مشهد (آستان قدس ف، ٢٤٣) با عنوان الدائرة الهندیة وجود دارد. آقابزرگ (٨ / ١٩) نیز دو نسخه با همین عنوان اخیر معرفی كرده است.
١٤. مغنی صغیر، رساله در نحو. یك نسخه از آن در مشهد (آستان قدس، ١٢ / ٣٦٧- ٣٦٨) موجود است.

ج ـ آثار یافت نشده

١. بستان الادب، در ١٢ فن ادبی؛ لغت، صرف، اشتقاق، نحو، معانی و ... (امین، همانجا)؛ ٢. بیست و چهار باب در اسطرلاب (آقابزرگ، ٣ / ١٨٩)؛ ٣. تقریر التحریر، در ریاضی كه احتمالاً تقریری از تحریر اصول اقلیدس نصیرالدین طوسی است (قربانی، ٢٠٢) و شاید همان تهذیب الاصول اوست؛ ٤. تهذیب الاصول، كه تحریر اصول اقلیدس است (نك‌ : امین، همانجا)؛ ٥. دلیل السائرین، در شناخت فاصلۀ شهرها (نك‌ : شورا، ١٩ / ٢٨٦)؛ ٦. صحیفة النور فی الحكمة، دربارۀ اصول اقلیدس و مجسطی (حاجی خلیفه، ٢ / ١٠٧٦).

مآخذ

آستان قدس، فهرست؛
آستان قدس ف، فهرست؛
آقابزرگ، الذیع‌ـة؛
امین، محسن، اعیان الشیع‌ـة، بیروت، ١٩٨٣ م؛
بهرورزی، علی‌نقی و محمد صادق فقیری، فهرست كتب خطی كتابخانۀ ملی فارس، شیراز، ١٣٥١ ش؛
حاجی خلیفه، كشف؛
حقوق، خطی؛
دارالكتب، خطی فارسی؛
شوار، ‌خطی؛
فاروقی، ع.، «كتاب آداب السلطنه»، نشریۀ دانشكدۀ ادبیات اصفهان، اصفهان، ١٣٤٥ ش، س ٢،‌ شم‌ ٢ و ٣؛
فاضل، محمود، فهرست نسخه‌های خطی كتابخانۀ جامع گوهرشاد مشهد، مشهد، ١٣٦٧ ش؛
قربانی، ابوالقاسم، زندگی‌نامۀ ریاضیدانان دورۀ اسلامی، تهران، ١٣٦٥ ش؛
مدرس، محمدعلی، ریحانةالادب، تبریز، ١٣٤٦ ش؛
مركزی، خطی؛
مركزی، میكروفیلمها؛
منزوی، خطی؛
نفیسی، سعید، تاریخ نظم نثر درایران و در زبان فارسی، تهران، ١٣٤٤ ش؛
نیز:

Bankipore.

سید محمدرضا فاضل هاشمی