اَخَوِیْنیِ بُخاری، ابوبکر ربیع بن احمد، پزشک سدۀ ٤ق. آگاهیهای اندکی که از زندگی وی دردست است، از اثر معروف او کتاب هدایةالمتعلمین فی الطب گرفته شده است. کنیۀ وی را ابوحکیم نیز ذکر کرده‌اند (متینی، هفت). شهرت او با اختلاف: اخوی، اخوین، اجوینی و آخربی نیز یاد شده (موجز کُمی، گ ٣٤، ٥٢؛ قزوینی، ١١٠؛ نجم‌آبادی، ٦٤٠) که قطعاً بر اثر تصحیف بوده است. همچنین وی را به سبب اینکه بیماران مالیخولیایی را درمان می‌کرده، «پچشک دیوانگان»، لقب داده‌اند (متینی، همانجا، نیز ٢٤٦). مینوی تاریخ مرگ اخوینی را با توجه به اینکه وی شاگرد ابوالقاسم طاهر بن محمد بن ابراهیم مقانعی بود و این شخص نیز خود شاگرد محمد بن زکریای رازی (د ٣١٣ق) بوده، حدود سال ٣٧١ق حدس زده است (ص ٥٠١).
اخوینی براساس شواهدی که خود در کتاب هدایه ذکر کرده، اهل بخارا بوده، چنانکه در جایی از همین کتاب از لهجۀ بخارایی بهره جسته (ص ٦٥، ٢٤٩، جم‌ )، و حتى از سپیدماشه که آبگیری از حوالی بخاراست، یاد می‌کند (ص ١٦٠؛ نک‌ : اصطخری، ١٧٣).
اخوینی در هدایه از تجربه‌های بیش از ٣٠ سالۀ خود یاد کرده است. این کتاب نزد استادان و مدرسان علم پزشکی از توجه خاصی برخوردار بوده است و تا سدۀ ٦ق در کنار آثاری چون ذخیرۀ ثابت بن قره، منصوری محمد بن زکریای رازی و و اغراض سیداسماعیل جرجانی، به دانشجویان پزشکی تدریس می‌شد (نظامی، ١١٠؛ موجز کمی، همانجا). اخوینی بارها در این کتاب به نوع بیماری و نام بیماران تحت درمان خود اشاره می‌کند. وی از تجربه‌های بزرگانی مانند محمدبن زکریای رازی، ثابت بن قره، یحیی بن ماسویه، حنین بن اسحاق، عیسی بن صهاربخت، ابن‌سرابیون، اهرن، جالینوس و بقراط نیز بهره برده است (نک‌ : ص ١٦٧، ٣٩٥، ٤١٩، ٥٩٣، ٦٠٥).
هدایة المتعلمین فی الطب اثر معروف و با ارزش اخوینی یکی از کهن‌ترین کتابهای پزشکی به زبان پارسی دری است که آن را برای فرزند خود تألیف کرده، و بسیاری از تجربه‌ها و تجویزهای پزشکی خود را در آن آورده است. از نحوۀ نگارش و اسلوب کتاب به خوبی معلوم می‌شود که در سدۀ ٤ق به رشتۀ تحریر درآمده است (متینی، یک، دو؛ مینوی، ٤٩٧ به بعد). این اثر که به نام هدایه و کُناش نیز خوانده شده، در ٣ بخش و ٢٠٠ باب تنظیم گردیده است. وی در این کتاب به ندرت آراء پزشکان مشهور را، بدون آنکه خود آزموده باشد، نقل می‌کند. گاه نیز به انتقاد از مؤلفانی که آثارشان را مطالعه کرده است، می‌پردازد (ص ٤٥٧، ٥٨٠، ٥٨٧، ٧١٠، جم‌ ). کتاب هدایة المتعلمین در ١٣٤٤ش به اهتمام جلال متینی از روی نسخۀ کتابخانۀ بادلیان و با مقابلۀ دو نسخۀ دیگر کتابخانه‌های فاتح استانبول و ملی ملک در مشهد به چاپ رسیده است.
اخوینی در کتاب هدایةالمتعلمین به دو اثر دیگر خود به نامهای قرابادین و کتاب نبض اشاره می‌کند (ص ٢٤٦، ٧٩٧) که اثری از آنها به دست نیامده است.

مآخذ

اخوینی بخاری، ربیع، هدایةالمتعلمین، به کوشش جلال متینی، مشهد، ١٣٤٤ش؛
اصطخری، ابراهیم، المسالک و الممالک، به کوشش محمدجابر عبدالعالی حسینی، قاهره، ١٣٨١ق/ ١٩٦١م؛
قزوینی، محمد، حاشیه و تعلیقات بر چهار مقاله (نک‌ : هم‌ ، نظامی عروضی)؛
متینی، جلال، مقدمه و حاشیه بر هدایةالمتعلمین (نک‌ : هم‌ ، اخوینی بخاری)؛
موجز کمی، منسوب به ابوالفتح خان گیلانی، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز؛
مینوی، مجتبى، «هدایةالمتعلمین در طب»، یغما، تهران، ١٣٢٩ش، س ٣، شم‌ ١٢؛
نجم‌آبادی، محمود، تاریخ طب در ایران پس از اسلام، تهران، ١٣٥٣ش؛
نظامی عروضی، احمد، چهار مقاله، به کوشش محمد قزوینی و محمد معین، تهران، ١٣٣٣ش.

مریم عماری