دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢١٣ - تئودوسیوس
تئودوسیوس
نویسنده (ها) :
حمید بهلول
آخرین بروز رسانی :
شنبه ٤ آبان ١٣٩٨
تاریخچه مقاله
تِئودوسیوس، ریـاضـیدان و ستـارهشنـاس یـونانـی. از زندگی او هیچ اطلاعی نداریم، اما از آنجا که منلائوس (مشهور در ١٠٠م) در کتاب اکر خویش از وی نام برده (نصیرالدین، «تحریر مانالاوس»، ٦٥)، و نیز استرابن (د ٢٥م) از او و فرزندان ریاضیدانش پس از هیپارخوس (د پس از ١٢٧قم) یاد کرده (V/ ٤٦٧)، به احتمال بسیار وی در نیمۀ دوم سدۀ ٢، یا اوایل سدۀ ١قم میزیسته است (پاولی، V(A٢)/ ١٩٣٠؛ «زندگینامه...»، XIII/ ٣١٩). استرابن او را اهل بیثینیا دانسته (همانجا)، اما در برخی از منابع قدیم و متأخر او را اهل طرابلس شام دانستهاند (کانتور، I/ ٤١١؛ اشتاین اشنایدر، ٣٤٣) و این احتمالاً به علت خلطی است که از روزگار کهن میان زندگی و آثار او و کسان دیگری به همین نام رخ داده است (پاولی، V(A٢)/ ١٩٣١؛ «زندگینامه»، همانجا). ویتروویوس تئودوسیوس را مخترع یک ساعت آفتابی دانسته که در هر آب و هوایی قابل استفاده بوده است (نک : همانجا؛ هیث، II/ ٢٤٥).
٣ اثر مهم او در جریان نهضت ترجمه، به عربی برگردانده شد، اما از منابع زندگینامهای دورۀ اسلامی نیز چیزی دربارۀ زمان و زندگی او به دست نمیآید (قس: ابن عبری، ٧٧)؛ حتى نام او نیز در این منابع به صورتهای گوناگون ذکر شده است. ابن ندیم او را با نام ثیودوروس خوانده، و تنها به ذکر ٣ اثر او اکتفا کرده است (ص ٢٦٩). قفطی از دو تن با نامهای ثاذوسیوس و ثیوذوفروس یاد کرده که در مورد نخست شرح حالی نیاورده، و تنها کتاب اکر را به او منتسب کرده است و شخص دوم را از اهالی اسکندریه و در دورۀ پس از بطلمیوس دانسته، و ٣ اثر تئودوسیوس را به او نسبت داده است (ص ١٠٨). از تئودوسیوس با نامهایی چون ثاذوسیوس(ابن ابیاصیبعه، ١/ ٢١٣) و تاودسیوس (صاعد، ١٨٠) نیز یاد شده است. نصیرالدین طوسی در «تحریر الاکر ثاوذوسیوس»، نام او را به صورت ثاوذوسیوس آورده است (ص ٢).
آثـار
١. اکر
این اثر که کهنترین اثر یونانی دربارۀ هندسۀ کره است (پاولی، V(A٢)/ ١٩٣٢)، شناختهشدهترین اثر تئودوسیوس نزد مسلمانان بوده است که برخی او را «صاحب الاکر» خواندهاند (قس: صاعد، همانجا).
این اثر کتابی درسی در هندسۀ کروی است و احتمالاً بخشهایی از آن از یکی از متون پیش اقلیدسی اقتباس شده است که برخی مؤلف آن را ائودوکسوس دانستهاند (پاولی، نیز «زندگینامه»، همانجاها). کتاب مشتمل بر ٣ مقاله و ٥٩ قضیه است که در برخی نسخهها ٥٨ قضیه ذکر شده است. مقالۀ اول به تعاریف کلی هندسۀ کروی اختصاص دارد و شامل ٢٢ قضیه است. در مقالۀ دوم از روابط دوایر عظیمه و صغیره سخن رفته، و دارای ٢٣ قضیه است. در برخی از نسخ، این مقاله با ٢٢ قضیه آمده است. مقالۀ سوم دربارۀ قطاعهایی است که از برخورد دوایر بر کره پدید میآیند و آن مشتمل بر ١٤ قضیه است (نصیرالدین، «تحریرالاکر»، ٢ بب ). در اکر تئودوسیوس جز قضیۀ دوم از مقالۀ سوم که در آن رابطهای همارز با رابطۀ tan a = sin b tan A، برای برای مثلث کروی قائمالزاویه (°٩٠=C) ثابت شده است («زندگینامه»، XIII/ ٣٢٠)، چیزی که بتوان آن را مثلثات کروی نامید، یافت نمیشود (پاولی، همانجا).
در دوران اسکندرانی این کتاب به همراه دو اثر دیگر تئودوسیوس (نک : ادامۀ مقاله) جزو مجموعهای بود که پاپوس آن را «نجوم کوچک» نامیده است (II/ ٣٦٩) و در جهان اسلام «کتب متوسطات» خوانده میشد و مشتمل بر آثاری بود که دانشجوی ریاضی باید پس از اتمام اصول اقلیدس و پیش از پرداختن به مجسطی بطلمیوس، میخواند. قسطابن لوقا به دستور ابوالعباس احمد بن المعتصم بالله (مستعین) (حک ٢٤٨-٢٥٢ق/ ٨٦٢-٨٦٦م) این کتاب را تا قضیۀ پنجم از مقالۀ سوم به عربی برگرداند و پس از او مترجمی دیگر کار را به پایان رساند و ثابت بن قره (ه م) ترجمه را تصحیح کرد (نصیرالدین، همان، ٢). دو ترجمۀ دیگر نیز از این کتاب در دست است که یکی در نسخۀ خطی آن به حنین بن اسحاق منسوب شده، و دیگری توسط مترجمی گمنام صورت گرفته است (GAS, V/ ١٥٥؛ لورچ، ١٥٩). ابن ندیم و قفطی اکر را جزو آثار هیچیک از این مترجمان ذکر نکردهاند.
نصیرالدین طوسی در ٦٥١ ق/ ١٢٥٣م تحریری عربی از این کتاب ارائه کرده است (مدرس رضوی، ٣٥٤؛ نصیرالدین، همان، ٥٢). از این تحریر دو ترجمه به فارسی در دست است که یکی از ملامهدی نراقی (د ١٢٠٩ق)، و دیگری از غلامحسین طوسی و عنوان آن رایض النفوس است (منزوی، ٤/ ٢٦٠٦-٢٦٨٥). ابوالقاسم ریاضی موسوی بر آن حاشیه نوشته (آقابزرگ، ٣/ ٣٨٣)، و ملامحمدباقر یزدی بر آن تعلیقهای نگاشته است که نسخۀ خطی آن در کتابخانۀ آستان قدس رضوی (شم ١/ ١٢٠٦١) موجود است (آستان...، ١٠/ ٢١٠). سزگین از این تعلیقه به عنوان شرحی بر اکر یاد کرده است، همچنین وی از اثر دیگری، از مؤلفی ناشناس، با عنوان مدعیات اکر ثاوذوسیوس مع مصادراتها یاد میکند که ظاهراً سیاههای از مصادرات و مطالب اصلی این کتاب است (GAS، همانجا). محییالدین مغربی (نک : ه د، ابن ابیالشکر) تحریر و تهذیبی از این کتاب فراهم آورده است (اشتاین اشنایدر، ٣٤٤؛ شورا، ٢/ ١١١). تقیالدین راصد (ه م) هم این کتاب را در سدۀ ١٠ق/ ١٦م تحریر کرده است (حاجیخلیفه، ١/ ١٤٢).
اکر نخستینبار در سدۀ٦ ق/ ١٢م، دوبار از روی ترجمۀ عربی به لاتینی برگردانده شد. از دو ترجمۀ لاتینی، یکی از گراردوس کرمونایی و دیگری از پلاتو تیولیایی است (اشتاین اشنایدر، همانجا؛ «زندگینامه»، XV(١)/ ١٧٦، XI/ ٣٢). همچنین در سدۀ ٧ق/ ١٣م، موسی بن تبون آن را از روی ترجمۀ عربی به عبری برگرداند (اشتاین اشنایدر، همانجا) و مترجمی هندی به نام نایاناسو کهودپایایه در اوایل سدۀ ١٨م آن را از روی تحریر نصیرالدین طوسی ازعربی به سنسکریت برگرداند («زندگینامه»، XV(٢)/ ٦٢٨).
٢. المساکن
این کتاب به پدیدههای آسمانیای میپردازد که به علت چرخش روزانۀ زمین به چشم کسانی که در مناطق مختلف زمین ساکناند، پدیدار میشوند (همان، XIII/ ٣٢٠) و مشتمل بر ١٢ قضیه است (نصیرالدین، «تحریر المساکن»، ٢). قسطابن لوقا بعلبکی آن را به عربی ترجمه کرده است (همانجا). ابن ابی اصیبعه کتابی با عنوان مواضع المساکن من کرةالارض را به یعقوب بن اسحاق کندی نسبت داده، و آن را شرح المساکن تئودوسیوس دانسته است (١/ ٢١٣). احتمالاً این همان کتابی است که ابن ندیم، ضمن آثار کندی، از آن با عنوان «رسالته فی المساکن» نام برده است (ص ٢٦٠). با توجه به همزمانی نسبی و همکاری قسطابن لوقا و کندی (راشد، ٥٤١)، بعید نیست که کندی شرحی بر المساکن نوشته باشد. المساکن در سدۀ ١٢م توسط گراردوس کرمونایی از روی ترجمۀ عربیقسطا به لاتینی ترجمه شد («زندگینامه»، XI/ ٢٤٥؛ اشتایناشنایدر، همانجا) و نصیرالدین طوسی در ٦٥٣ ق تحریری از آن فراهم آورد (مدرس رضوی، ٣٦٣). این تحریر را شخصی به نام تفضل حسین خان به فارسی برگردانده است (کنتوری، ١٢٠؛ مدرس رضوی، همانجا).
٣. ایام و لیالی یا لیل و نهار
این کتاب شامل بررسی کمانی است که خورشید هر روز بر دایرةالبروج طی میکند («زندگینامه»، همانجا) و تغییراتی که به این سبب در طول روز و شب در مناطق مختلف زمین پدید میآید. کتاب مشتمل بر دو مقاله و ٣٣ قضیه است (نصیرالدین، «تحریرالایام...»، ٢). این کتاب هم توسط قسطابن لوقا به عربی برگردانده شده (اشتایناشنایدر، ٣٤٥؛ GAS, V/ ١٥٦)، و نصیرالدین طوسی آن را در ٦٥٣ ق تحریر کرده است (مدرس رضوی، ٣٥٧).
تحریرهای طوسی از ٣ اثر بازماندۀ تئودوسیوس، جزو کتب متوسطات، از متون درسی ریاضی در حوزهها بوده، و نسخههای بسیاری از آنها باقی مانده است. تحریرالاکر و تحریرالمساکن در ١٣٠٤ق با عنوان تحریرالاکرات و المتوسطات در تهران چاپ سنگی شدهاند و هر ٣ کتاب جزو مجموع الرسائل نصیرالدین طوسی در حیدرآباد منتشر شده است (نک : مآخذ).
آثار دیگر تئودوسیوس و یا آثار منسوب به او، از جمله شرحی بر کتاب روش ارشمیدس، از میان رفتهاند (پاولی، V(A٢)/ ١٩٣٤).
مآخذ
آستان قدس، فهرست؛
آقابزرگ، الذریعة؛
ابن ابی اصیبعه، احمد، عیون الانباء، به کوشش آوگوست مولر، قاهره، ١٢٩٩ق/ ١٨٨٢م؛
ابن عبری، غریغوریوس، تاریخ مختصر الدول، به کوشش انطون صالحانی، بیروت، ١٨٩٠م؛
ابن ندیم، الفهرست، به کوشش فلوگل، لایپزیگ، ١٨٧١-١٨٧٢م؛
حاجی خلیفه، کشف؛
شورا، خطی؛
صاعد اندلسی، التعریف بطبقات الامم، به کوشش غلامرضا جمشیدنژاد اول، تهران، ١٣٧٦ش؛
قفطی، علی، تاریخ الحکماء، به کوشش یولیوس لیپرت، لایپزیگ، ١٩٠٣م؛
کنتوری، اعجاز حسین، کشف الحجب و الاستار، قم، ١٤٠٩ق؛
مدرسرضوی، محمدتقـی، احوال و آثار خواجه نصیرالدین طوسی، تهران،١٣٥٤ش؛
منزوی، احمد، فهرستوارۀ کتابهای فارسی، تهران، ١٣٨٢ش؛
نصیرالدین طوسی، «تحریرالاکر»، «تحریر الایام و اللیالی»، «تحریرالمساکن»، مجموع الرسائل، حیدرآباد دکن، ١٣٥٨ق، ج ١؛
همو، «تحریر مانالاوس»، همان، ج ٢؛
نیز:
Cantor, M., Vorlesungen über Geschichte der Mathematik, Stutgart, ١٩٦٥;
Dictionary of Scientific Biography, New York, ١٩٧٥-١٩٨١;
GAS;
Heath, Th., A History of Greek Mathematics, Oxford, ١٩٢١;
Lorch, R. P., «Remarks on Greek Mathematical Texts in Arabic», Arabic Mathematical Sciences, London, ١٩٩٥;
Pappus, La Collection Mathématique, ed. P. Ver Eecke, Paris, ١٩٣٣;
Pauly;
Rashed, R., Œuvres philosophiques et scientifiques d’al-Kindī, Leiden, ١٩٩٧, vol. I;
Steinschneider, M., Die arabischen übersetzungen aus dem Griechischen, Graz, ١٩٦٠;
Strabo, The Geography, tr. H. L. Jones, London, ١٩٦١.
حمید بهلول