اَبویحْیی بِطْریق (د ح ١٨٤ ق / ٨٠٠ م)، مترجم آثار یونانی به عربی، معاصر منصور خلیفۀ عباسی، آشنا به نجوم و ریاضیات و پزشكی (لكلرك، I / ١٧٨؛ زوتر، ٤). از محل و تاریخ تولد او اطلاعی در دست نیست؛ سال وفات او را نیز بعضی بین ١٨٠- ١٩٠ ق / ٧٩٦-٨٠٦ م ذكر كرده‌اند (سارتن، ١ / ٦٢١). در زمان منصور مسائل علم افلاك و نجوم مورد توجه بسیار قرار گرفت. خلیفه ضمن تشویق و وعدۀ ‌پاداش، تنی چند از دانشمندان را مأمور ساخت تا كتابهای هیأت و نجوم را از زبانهای سریانی، یونانی، فارسی و هندی به عربی ترجمه كنند (همانجا؛ طوقان، ١١١). ابویحیی بطریق از كسانی بود كه به این كار همت گماشتند (همائی، ٩٦).
ابویحیی كتاب الاربعۀ بطلمیوس را كه مشتمل بر ٤ مقاله در صناعت احكام نجوم بود (نالینو، ٢١٦-٢١٧؛ طوقان، همانجا) ‌برای ابوحفص عمر بن فرّخان، از یونانی به عربی ترجمه كرد. فرّحان نیز در همان زمان شرح و تفسیری برآن نوشت (ابن ندیم، ٢٧٣؛ قفطی، ٢٤٢)، ولی ترجمۀ ابویحیی در سطحی پایین‌تر از ترجمۀ حنین بن اسحاق قرار داشت. وی علاوه بر این، كتابهای بسیاری نیز در پزشكی از آثار بقراط و جالینوس به عربی ترجمه كرده است (ابن ابی اصیبعه، ٢٠٥).
با اینكه نسخه‌هایی خطی از ترجمۀ‌ عربی كتاب الاربعۀ بطلمیوس در بعضی از كتابخانه‌ها، از جمله اوپسالا به شمارۀ ٢٠٣ موجود است، ولی انتساب آنها به ابویحیی مسلم نیست (نک‌ : سترستن، ٩٤؛ اشتاین اشنایدر، ٢٠٧-٢٠٨).

مآخذ

ابن اصیبعه، احمد بن قاسم، عیون الانباء، به كوشش آوگوست مولر، ١٢٩٩ ق / ١٨٨٢ م؛
ابن ندیم، الفهرست؛
سارتن، جورج، مقدمه بر تاریخ علم، ترجمۀ غلامحسین صدری افشار، تهران، ١٣٥٣ ش؛
طوقان، قدری حافظ، تراث العرب العلمی فی الریاضیات و الفلك، قاهره، ١٣٨٢ ق / ١٩٦٣ م؛
قفطی، علی بن یوسف، تاریخ الحكماء، به كوشش یولیوس لیپرت، ١٩٠٣ م؛
نالینو، كارلو ‌آلفونسو، علم الفلك، تاریخه عندالعرب فی القرون الوسطی، رم، ١٩١١ م؛
همائی، جلال‌الدین، تاریخ علوم اسلامی، تهران، ١٣٦٣ ش؛
نیز:

Leclerc, Lucien, Histoire de la médecine arabe, ١٨٧٦;
Steinschneider, M., «Die arabischen Übersetzungen aus dem Griechischen», ZDMG, Leiden, ١٨٩٠, vol. L;
Suter, Heinrich, Die Mathematiker und Astronomen der araber und ihre Werke, Leipzig, ١٩٠٠;
Zetterstéen, K. V., Die arabischen, persischen und türkischen Handschriften , Uppsala, ١٩٣٠.

ابوالحسن دیانت