اِبْنِ لِيون (لئون)، ابوعثمان سعد بن احمد ابن ابراهيم بن احمد تُجيبی (٦٨١-٧٥٠ق / ١٢٨٢- ١٣٤٩م)، اديب و شاعر اندلسی كه در علوم حديث، فرائض، پزشكی و كشاورزی نيز دست داشته است. تبارش از لورقه بود، اما او خود در المریه زاده شد و تا پايان عمر نيز همانجا ماند (ابن قاضی مكناسی، ٣ / ٢٩٢). وی نزد استادی برجسته چون احمد بن عبدالنور ادب آموخت و مايه‌های اوليۀ تعليم و تربيتش را از او گرفت، نيز در محضر محمد بن احمد بن شعيب و محمد بن علی بن ابی‌العيش همدانی شاگردی كرد (همانجا). مدتی نيز به تحصيل پزشكی روی آورد و با اهل اين فن به گفت‌و‌شنود پرداخت، تا حدی كه در اين فن مهارت يافت (باباتنبكتی، ١٢٣)؛ اما دانسته نيست كه پزشكی را نزد چه استادانی آموخته است. ابن ليون در المريه مجلس تدريس داشت و شاگردان بسيار تربيت كرد. از جمله مشهورترين آنان بايد از لسان‌الدين ابن خطيب (مقری، ٨ / ٩٠) كه در آثارش از استاد خود بسيار ياد كرده است و نيز از ابن خاتمه، ابن مصادف و ابن حضرمی نام برد (ابن خطيب، الاحاطة، ١ / ٢١٠؛ ابن قاضی مكناسی، ٣ / ٢٩٤-٢٩٥؛ بابا تنبكتی، همانجا). گفته‌اند كه دانشمندان و بزرگ‌زادگان برای تحصيل طب نزد او می‌رفته‌اند (بابا تنبكتی، همانجا). ابن ليون را به دينداری و نيك‌خويی ستوده‌اند. وی مردی گوشه‌گير بود و تا پايان عمر مجرد زيست و چون مردی عدالت‌خواه بود، برخی از قاضيان المريه او را به نيابت خود منصوب می‌كردند (همانجا؛ ابن قاضی مكناسی، ٣ / ٢٩٣؛ ابن خطيب، الكتيبة، ٨٦). گفته شده است كه برخی، او را با سعد بن احمد تجيبی جيانی (د ٧٢٢ق) خلط كرده‌اند (بابا تنبكتی، ١٢٤-١٢٥).
ابن ليون علاقۀ خاصی به گردآوری كتب، تصحيح و مقابلۀ آنها داشت. به همين سبب كتابخانۀ بزرگی فراهم آورد كه يكی از بهترين كتابخانه‌های المريه محسوب می‌شد. ابن حضرمی، يكی از شاگردانش، كه ٣٠ سال نزد وی بوده و پاره‌ای از منظومه‌های او را در حديث و فرائض (علم تقسيم ارث) حفظ كرده بود، همواره از كتابخانۀ او استفاده می‌كرده است (همو، ١٢٣، ١٢٤). وی سرانجام در ٧٠ سالگی به بيماری طاعون كه در المريه شيوع يافته بود، درگذشت (همو، ١٢٤).

آثـار

ابن ليون يش از ١٠٠ كتاب و رساله در قالب نظم و نثر در زمينه‌های كشاورزی، پزشكی، حديث و فرائض پديد آورده كه بيشتر آنها از بين رفته است (ابن خطيب، اوصاف الناس، ٤٨؛ مقری، ٨ / ٩١). گفته‌اند كه در زمان ابن ليون، هيچ نويسنده‌ای به اندازۀ او پركار و صاحب اثر نبوده است (بابا تنبكتی، ١٢٣). آثار وی را می‌توان به دو دسته تقسيم كرد: آثاری كه به قلم خود اوست و نوشته‌هايی كه از ديگران اقتباس و تلخيص كرده و غالباً آنها را به نظم كشيده است. مهارت وی در تلخيص كتابها به حدی بود كه در مغرب به وی مثل می‌زدند (مقری، همانجا).
ظاهراً تنها اثر چاپی ابن ليون به گفتۀ زركلی (٣ / ٨٣)، النخبة العليا من ادب الدين و الدنيا ست كه تلخيصی از اثر ابوالحسن ماوَردی است.

آثـار خطی

١. ابداع المَلاحة و انهاء الرّجاحة فی اصول صناعة الفلاحة، ارجوزه‌ای است در كشاورزی، نسخه‌هايی از آن در غرناطه (نك‌ : GAL, S, II / ٣٨٠) و رباط موجود است (واتسون، ٣٤٩)؛ ٢. الانالة العلمية من الرسالة العلمية فی طريقة الفقراء المتجردين من الصوفية، گزيده‌ای است از رسالۀ علی بن عبدالله ششتری در احوال صوفيان. ابن ليون افزون بر تلخيص اثر، قسمتهايی از آن را نيز تصحيح كرده است. نسخه‌ای از آن در رباط موجود است (علوش، ٢(١) / ١٥٦) و زركلی نيز (همانجا)، نسخه‌ای از آن داشته است؛ ٣. بُغية المؤانس من بهجة المجالس و انس المجالس، تلخيصی از كتاب بهجة المجالس ابن عبدالبر نمری (د ٤٦٣ق) است كه در ٧٣٧ق صورت گرفته است. نسخه‌های خطی آن در دارالكتب مصر (سيد، ١ / ١١٠)، كتابخانۀ احمديۀ تونس (منصور، ٢٨- ٢٩) و قرويين فاس (فاسی، ٣ / ٣٤٣) بر جای مانده است؛ ٤. لمح السحر من روح الشعر ودوح الشجر (روح الشحر)، گزيده كتاب روح الشعر، اثر محمد بن احمد بن جلاّب فهری است كه ابن ليون آن را در ٢٠ فصل تنظيم كرده است. تاريخ خاتمۀ اين گزيده ٧٣٩ق است. نسخه‌هايی از آن در كتابخانۀ احمديه دمشق (منصور، ١٠٣)، دارالكتب مصر (سيد، ٢ / ٢٧٩) و همچنين در آلمان (واگنر، I / ٣٣٣-٣٣٤) و كتابخانۀ صبيحيۀ سَلا (فهرس، ٣٣٢) موجود است.
غير از ارجوزۀ ابن ليون كه قبلاً ذكر آن رفت، نمونه‌هايی از شعرهای وی در منابع ذكر شده كه بيشتر آنها در زمينۀ پند و اندرز است؛ شعرهايی نيز در زمينۀ تشويق به آموختن دانش، نهی از كارهای ناپسند و اميد و توسل به پروردگار دارد. ابن قاضی مكناسی (٣ / ٢٩٥) دربارۀ شعر ابن ليون گفته است كه او شعر را خوب می‌شناخته، اما خود شاعر برجسته‌ای نبوده است. ابن ليون به شعرهای حلاّج، ابن خفاجه، ابن عريف و ابن عبدربه علاقه داشته است (مقری، ٨ / ١٤١-١٤٣). مقری سه اثر از آثار منظوم او را با نمونه‌هايی از اشعار وی آورده است؛ الابيات المهذبة فی المعانی المقربة، شعرهايی در زمينۀ پند و اندرز (نك‌ : مقری، ٨ / ١٢٢-١٣٢)؛ انداء الديم فی الوصايا و الحكم (همو، ٨ / ١٣٢-١٤١). تأليف اين اثر در ٧٢١ق پايان يافته است؛ نصائح الاحباب و صحائح الآداب (همو، ٨ / ٩١-١٢٢)، شامل ٢٠٠ بيت از شعرهای پندآموز.
آثار ديگری كه به ابن ليون نسبت داده‌اند، عبارتند از: العماد فی علوم الاسناد (كتانی، ١ / ٣٨٥)؛ مختصر كتاب السجلماسی در علم بديع (ابن قاضی مكناسی، ٣ / ٢٩٤)؛ مختصر كتاب الفصوص صاعد لغوی (همانجا)؛ منظومة فی علم التكسير (GAL, S, II / ٣٨٠)؛ النثر العلمية، كه مقاله‌ای است عرفانی (همانجا). ظاهراً وی در زمينۀ پزشكی نيز نوشته‌هايی داشته (ابن خطيب، اوصاف الناس، ٤٨) كه اثری از آنها بر جای نمانده است.

مآخذ

ابن خطيب، محمدبن عبدالله، الاحاطة، به كوشش محمد عبدالله عنان، قاهره، ١٣٧٥ق / ١٩٥٥م؛
همو، اوصاف الناس فی التواريخ و الصلات، به كوشش محمد كمال شبانه، مراكش، ١٣٩٧ق / ١٩٧٧م؛
همو، الكتيبة الكامنة، به كوشش احسان عباس، بيروت، ١٣٨٣ق / ١٩٦٣م؛
ابن قاضی مكناسی، احمدبن محمد، درة الحجال فی اسماء الرجال، به كوشش محمد احمدی ابوالنور، قاهره، ١٣٩١ق / ١٩٧١م؛
باباتنبكتی، احمدبن احمد، «نيل الابتهاج»، در حاشيۀ الديباج المذهب ابن فرحون، قاهره، ١٣٥١ق / ١٩٣٢م؛
زركلی، اعلام؛
سيد، خطی؛
علوش، ی. ، فهرس المخطوطات العربية، رباط، ١٣٧٤ق / ١٩٥٤م؛
فاسی، محمد عابد، فهرس مخطوطات خزانة القرويين، مراكش، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
فهرس الخزانة العلمية الصبيحية بسلا، به كوشش محمد حجی، كويت، ١٤٠٦ق / ١٩٨٥م؛
كتانی، عبدالحی، فهرس الفهارس، مراكش، ١٣٤٦ق؛
مقری، احمدبن محمد، نفح الطيب، به كوشش محمد بقاعی، بيروت، ١٤٠٦ق / ١٩٨٦م؛
منصور، عبدالحفيظ، فهرس مخطوطات المكتبة الاحمدية بتونس، بيروت، ١٣٨٨ق / ١٩٦٩م؛
واتسون، اندريو، الابداع الزراعی، ترجمۀ احمد اشقر، به كوشش محمد نذير سنكری، حلب، ١٩٨٥م؛
نيز:

GAL ,S;
Wagner, Ewald, Verzeichnis der orientalischen Handschriften in Deutschland, Wiesbaden, ١٩٧٦.

شهناز رازپوش