اِبْنِ عَيْنْ زَرْبی، موفق‌الدين ابونصر عدنان بن نصر بن منصور (د ٥٤٨ق / ١١٥٣م)، از اهالی عين زربی (نام عربی قصبۀ باستانی آنازاربوس يا آناوارزه در استان آدانا، جنوب تركيۀ فعلی)، پزشك، احكامی و اديب مسلمان. وی ظاهراً در عين زربی زاده شد. سپس به بغداد رفت و به تحصيل طب و نجوم و حكمت پرداخت و در اين علوم مهارت يافت. آنگاه ظاهراً در دوران خلافت الآمر فاطمی عازم ديار مصر شد (حمارنه، ٦٤٢) و تا پايان عمر در آنجا اقامت گزيد (ابن ابی اصيبعه، ٢ / ١٠٧- ١٠٨؛ لكلرك، II / ٥١-٥٢). در ابتدای كار در مصر نتوانست از راه پزشكی تحصيل معاش كند، ناچار در بازار شهر قاهره، در دكّه‌ای نشسته و از راه تنجيم و اختيار ساعات، كسب رزق می‌كرد (ابن ابی اصيبعه، همانجا). چندی بعد وزير خليفۀ مصر به وسيلۀ سفيری كه از بغداد آمده بود و با ابن عين زربی آشنايی داشت، از مراتب فضل و منزلت او در علوم آگاه شد و بدين سان وی به دربار خليفۀ مصر راه يافت و كارش بالا گرفت (همانجا) و معالجۀ خليفه و خانواده‌اش به او واگذار شد (فيلسوف‌الدوله، ١ / ٨١). ابن عين زربی در زبان عربی مهارت داشت و در مجالس درس وی شاگردان بسياری حاضر می‌شدند (همانجا). وی خط زيبایی نيز داشت چنانكه كتابها و رساله‌هایی در پزشكی و منطق و غيره به خط خود نوشته است. او شعر نيز می‌سروده است. ابن عين زربی سرانجام در ٥٤٨ق، يك سال پيش از الظافر فاطمی در قاهره درگذشت (حمارنه، ٦٤٤؛ ابن ابی اصيبعه، همانجا).

آثـار

الف ـ خطی

١. رسائل هندسية جرت بين كاتبه ابن الزبير و بين ابی نصر بن العين زربی. به طوری كه از نام كتاب پيداست، اين رساله مجموعۀ مكاتبات هندسی است كه بين ابن زبير و ابن عين زربی انجام گرفته است. نسخه‌ای از آن در بيروت هست (GAL, S, I / ٨٩٠)؛ ٢. فيما يحتاج الطبيب من علم الفلك، كه دربارۀ نياز پزشك به دانش ستاره‌شناسی است و نسخه‌ای از آن در برلين موجود است ( آلوارت، V / ٥٠٨)؛ ٣. الكافی فی (صناعة) الطب، كه در ٥١٠ق / ١١١٦م در مصر تأليف شد و آخرين تنقيح آن از سوی نويسنده در ٥٤٧ق / ١١٥٣م صورت گرفت (ابن ابی اصيبعه، ٢ / ١٠٨؛ حاجی خليفه، ٢ / ١٣٧٧؛ حمارنه، ٦٤٥، ٦٤٦). مؤلف در اين كتاب، علم پزشكی را شامل دو قسمت نظری و عملی دانسته، پس از بررسيهای لازم دربارۀ تأثير هوا، تغذيه و استراحت، به علل و عوارض امراض پرداخته و بخش بزرگ آن را به چگونگی معالجه و مداوای بيماريها اختصاص داده است. حمارنه سبك و روش منطقی و دقيق او را در بيان مسائل طبی گوناگون ستوده است (ص ٦٥٣) كهن‌ترين نسخه‌ای كه اكنون در دست است، نسخۀ مورخ ٩٥٣ق / ١٥٤٦م، در كتابخانۀ پاريس است (دوسلان، ٥٢٨). ابن عين زربی، به نوشتۀ خود، جهت تسهيل مراجعه و استفاده، آن را به ترتيب اعضای بدن، از سر تا پا مرتب كرده است (برای مشخصات برخی از نسخه‌های اين اثر، نك‌ : GAL, S, I / ٦٤٢؛ بلوشه، ٢٢٣؛ ظاهريه، حمارنه، ٢٩٧؛ احمد، ١ / ١٧٥، ١٧٦)؛ ٤. مقالة فی مرض السّفعة و معالجته، رساله‌ای است دربارۀ نوعی بيماری پوستی و مداوای آن. يك نسخه از اين اثر كه در تاريخ ١٠٦٤ق استنساخ شده در ظاهريه (ظاهريه، خيمی، ٢ / ٤٢٠) موجود است. اين كتاب شامل توضيح و تعريف بيماری مزبور، علل و عوامل ابتلا به آن، نشانهای بروز و بالاخره طريقۀ معالجه با فصد، رژيم غذایی، داروها و گياهان است (ظاهريه، حمارنه، ٤٥٥-٤٥٧).

ب ـ يافت نشده

١. تعذر وجود الطبيب الفاضل و نفاق الجاهل (ابن ابی اصيبعه، ٢ / ١٠٨)؛ ٢. رسالة فی السياسة؛ ٣. شرح كتاب الصناعة الصغيرة، نوشتۀ جالينوس؛ ٤. مجرّبات فی الطب، اين مجموعه كه به شكل جُنگ نوشته شده و ظافر بن تميم بعد از وفات ابن عين زربی آن را در مصر جمع‌آوری كرده است، حاكی از آگاهيها و تجربيات دقيق او در پزشكی است (همانجا)؛ ٥. مقالة فی الحصی و علاجه؛ ٦. الرسالة المقنعة، دربارۀ منطق، كه از سخنان ابونصر فارابی و ابن سينا تأليف و تدوين كرده است (همانجا).

مآخذ

ابن ابی اصيبعه، احمدبن قاسم، عيون الانباء، به كوشش آوگوست مولر، قاهره، ١٢٩٩ق / ١٨٨٢م؛
احمد، سالم عبدالرزاق، فهرس مخطوطات مكتبة الاوقاف العامة فی الموصل، موصل، ١٣٩٥ق / ١٩٧٥م؛
حمارنه، سامی خلف، «الطبيب العربی ابن عين زربی»، ابحاث الندوة العالمية الاولی لتاريخ العلوم عندالعرب، حلب، ١٩٧٧م؛
فيلسوف‌الدوله، ميرزا عبدالحسين خان، مطرح الانظار، تبريز، ١٣٣٤ق / ١٩١٦م؛
حاجی خليفه، كشف؛
ظاهريه، خطی؛
(الطب و الصيدلة)، حمارنه؛
همان، خيمی، نيز:

Ahlwardt;
Blochet;
De Slane;
GAL, S;
Leclerc, Lucien, Histoire de la médecine arabe, Paris, ١٩٧١.

ابوالحسن دیانت