دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٦٦ - ابن فلوس
ابن فلوس
نویسنده (ها) :
بخش علوم - محمد سعید حنایی کاشانی
آخرین بروز رسانی :
سه شنبه ٢٠ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اِبْنِ فَلّوس، ابوطاهر (ابوالفضل) شرفالدين (شمسالدين) اسماعيل بن ابراهيم بن غازی بن محمد نميری (شيبانی) ماردينی، رياضیدان، فقيه و محدث حنفی مذهب ايرانی الاصل. نيای او غازی بن محمد اصلاً اهل شيراز بود و به موصل كوچيد و سپس در الرُّها منصب قضا يافت. پسرش ابراهيم نيز در دمشق نيابت قضا داشت. ابن فلوس در ٥٤٤ق / ١١٤٩م (نعيمی، ١ / ٥٤١) در ماردين زاده شد (ابن ابی الوفاء، ١ / ١٤٤). برخی از نويسندگان تولد او را در ٥٩٣ يا ٥٩٤ق ذكر كردهاند (همانجا) كه به نظر درست نمیآيد (نك : دنبالۀ مقاله). به هر حال ابن فلوس در دمشق به تحصيل علم پرداخت. فقه را بر مذهب حنفی فراگرفت و از اصحاب ابوطاهر سلفی (همانجا) و كسانی چون يوسف بن معالی البزار (د ٥٩٢ق) و هبةالله بن محمد شيرازی (د ٥٧٨ق) حديث شنيد (نعيمی، همانجا). بنابراين پيداست كه با توجه به سنوات درگذشت اين دو تن، سالهای ٥٩٣ يا ٥٩٤ كه برای تولد ابن فلوس ذكر كردهاند، نمیتواند درست باشد. ابن فلوس همچنين مدتی در مصر به تحصيل علوم قرآن و حديث مشغول شد و در آن علوم دستی قوی يافت (ابن ابی الوفاء، همانجا). از استادان وی در اين علوم، و نيز در طب و منطق و خاصه رياضيات كه در آن چيره دست بود، آگاهی نداريم، چنانكه دانسته نيست در چه زمانی به عنوان قاضی حنفی به نيابت از قاضی ابن زكی منصوب شد (ابن عماد، ٥ / ١٢٩). ابن فلوس در مدرسۀ فخريه برای حنفيان تدريس میكرد و از جملۀ مدرسان مدرسۀ عزالدين نيز به شمار میرفت (ابن ابی الوفاء، همانجا)، اما مهمترين شغل علمی او نظارت بر مدرسۀ طرخانيۀ دمشق و تدريس در آنجا بود (همو، ١ / ١٤٥؛ نعيمی، همانجا)، وی در همين منصب بود كه الملك المعظم عيسی، سلطان ايوبی دمشق (حك ٦١٥-٦٢٤ق) از او خواست تا به حلّيت شراب خرما و انار فتوا دهد و چون نپذيرفت، وی را از طرخانيه اخراج كرد (ابن كثير، ٧(٣) / ١٤٧؛ ابن عماد، همانجا). ابن فلوس پس از آن خانهنشين شد و در آنجا تا هنگام مرگ به تدريس و افتاء روزگار میگذرانيد. تاريخ درگذشت او را ٦٢٩ق (نعيمی، ابن عماد، همانجاها)، ٦٣٠ق (ابن كثير، همانجا)، ٦٣٧ق (ابن ابی الوفاء، ١ / ١٤٤ و حتی ٦٥٠ ق (GAL, I / ٦٢٢) نوشتهاند.
از نام شاگردان ابن فلوس اطلاع چندانی در دست نيست. ظاهراً يكی از معروفترين آنها زينالدين ابن العتال است كه پس از اخراج وی از مدرسۀ طرخانيه، از سوی الملك المعظم به جاي استاد، عهدهدار مشاغل او شد (ابن كثير، همانجا). كسانی چون زكی البرزالی، شهاب القوصی و تاج العرب دختر غيلان از او روايت كردهاند (نعيمی، همانجا).
آثـار
با آنكه ابن فلوس در فقه و حديث نيز شهرت داشت، ولی عمدۀ آثار او در رياضيات است، بدين شرح: ١. ارشاد الحُسّاب الی المفتوح من علم الحساب، كه در يك مقدمه و ٥ باب است و در مكه نوشته شده است. نسخهای از اين اثر در دارالكتب قاهره نگهداری میشود (سيد، ١ / ٣٥)؛ ٢. اعداد الاسرار فی اسرار الاعداد، در يك مقدمه و ٣ باب. اين كتاب به گفتۀ نويسنده براساس نامۀ نيقوماخس به فيثاغورس دربارۀ حساب نوشته شده است (طعمه، ١ / ١٥١-١٥٢). نسخههايی از اين اثر در دارالكتب قاهره (سيد، ١ / ٥٨)، برلين ( آلوارت،V / ٣٣١؛ زوتر، I / ١٤٣). و اياصوفيه (GAL، همانجا) موجود است؛ ٣. التفاحة فی اعمال المساحة، كه در ١٣١٠ق در قاهره منتشر شد (همانجا) و بارديگر در ١٣٦٨ق در ضمن مجموع المتون الكبير در همانجا به طبع رسيد (مشار، ١٩٦)؛ ٤. حل عقد الاِشْكال فی مساحة الاَشْكال، در يك مقدمه و ٢ باب. اين اثر در ٦٢٩ق نوشته شد و نسخهای از آن در دارالكتب قاهره موجود است (سيد، ١ / ٢٨٤)؛ ٥. مختصر، در علم حساب هوايی (نوعی محاسبۀ ذهنی با روشها و قوانين خاص) كه فقط طاش كوپری زاده (١ / ٣٢٩) به آن اشاره كرده است؛ ٦. مختصر فی علم المفتوح من علم الحساب، كه به نظر میرسد همان كتاب ارشاد الحساب او باشد. اگرچه در نسخۀ برلين، نويسنده خود، اين اثر را مختصر فی فن المفتوح من الحساب ناميده، ولی فهرست نويس كتابخانۀ مذكور (طعمه، ١ / ١٥٨) از آن با نام ارشاد الحساب ياد كرده است. نسخههايی از اين اثر در آمبروزيانا ( آمبروزيانا، I / ٧٢) و برلين (طعمه، همانجا) نگهداری میشود؛ ٧. ميزان العلوم فی تحقيق المعلوم. نسخههايی از اين اثر در صنعا (صنعا، ٤ / ١٨٨٤) و آمبروزيانا ( آمبروزيانا، II / ٢٣٦) موجود است؛ ٨. نصاب الحبر فی حساب الجبر، كه به گفتۀ نويسنده در مكه و به خواهش علمای آن ديار نوشته شده است (طعمه، ١ / ١٤٩). نسخههايی از اين اثر در برلين (زوتر، I / ٢٢٧) و ازهريه (ازهريه، ٦ / ١٧٣) نگهداری میشود. با مقايسۀ صفحۀ آخر نسخۀ برلين (طعمه، ١ / ١٥٠) با كتابی كه طاش كوپریزاده (١ / ٣٢٨- ٣٢٩) در علم حساب درهم و دينار به ابن فلوس نسبت داده، میتوان حدس زد كه اين هر دو يكی هستند؛ ٩. كتابی در علم حساب درهم و دينار ــ چگونگی استخراج مجهولات عددی، كه شمار آن مجهولات از معادلات جبری بيشتر باشد و اين مجهولات متعدد را حساب درهم و دينار و فلس نام نهادهاند ــ (طاش كوپری زاده، ١ / ٣٢٩)، به نظر میرسد كه ابن فلوس لقب خود را از فلس، در اينگونه محاسبات رياضی، گرفته باشد؛ ١٠. وسيلة الطلاب فی معرفة الاوقات بالحساب (صفا، ١ / ١٤٤). در مآخذ ديگر به اين اثر اشارهای نشده است؛ ١١. مختصر، در علم قوافی، در يك مقدمه و ٥ فصل كه نسخهای از آن در دارالكتب مصر موجود است (سيد، ٣ / ٣٥).
مآخذ
ابن ابی الوفاء، عبدالقادربن محمد، الجواهر المضيئة، حيدرآباد دكن، ١٣٣٢ق؛
ابن عماد حنبلی، عبدالحی بن احمد، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥١ق؛
ابن كثير، اسماعيل بن عمر، البداية و النهاية، بيروت، ١٤٠٧ق / ١٩٨٧م؛
ازهريه، فهرست؛
سيد، خطی؛
صفا، ذبيح الله، تاريخ علوم عقلی در تمدن اسلامی، تهران، ١٣٤٦ش؛
صنعا، خطی؛
طاش كوپری زاده، احمدبن مصطفی، مفتاح السعادة، حيدرآباد دكن، ١٣٢٨- ١٣٢٩ق؛
طعمه، عدنان جواد، مخطوطات برلين، ماربورگ، ١٤٠٢ق / ١٩٨٢م؛
مشار، خانبابا، فهرست كتابهای چاپی عربی، تهران، ١٣٤٤ش؛
نعيمی، عبدالقادربن محمد، الدارس فی تاريخ المدارس، دمشق، ١٣٦٧ق / ١٩٤٨م؛
نيز:
Ahlwardt;
Ambrosiana;
GAL;
Suter, Heinrich, Beiträge zur Geschichte der Mathematik und Astronomie im Islam, Frankfurt, ١٩٨٦.
بخش علوم ـ محمدسعید حنائی کاشانی