اِبْنِ اَزْرَق، ابراهیم بن عبدالرحمن بن ابی بكر الازرق یمنی (د ٨٧٧ق / ١٤٧٢م)، پزشك و نویسنده. از جزئیات زندگی او آگاهی بسیاری در دست نیست، بجز اشاره‌هایی كه در تنها كتابش از احوالِ خود به دست داده و از آنجا معلوم می‌شود كه وی در یمن زاده شده و همانجا زیسته است (ابن ازرق، ٢٥، ٣٥). كتاب او در كلیات دانش پزشكی است و تسهیل المنافع فی الطّب و الحكمة نام دارد. وی این اثر را از تلفیق و اختصار دو كتاب شفاء الاجسام امام محمد بن ابی الغیث الكمرانی و الرحمة فی الطّب و الحكمۀ حكیم مقری مهدی صبری (در برخی منابع ضبری) فراهم آورده و از چند كتاب دیگر چون كتاب اللقط ابن‌جوزی و برءالسّاعۀ رازی و تذكرة السّویدی نیز بهره برده و خود در مقدمۀ كتابش به این نكته‌ها تصریح كرده است (همو، ٢-٣؛ حاجی خلیفه ١ / ٤٠٧؛ ازهریه، ٦ / ١٠٥).
تسهیل المنافع در ٥ بخش است و به این ترتیب: ١. فی اشیاء من علم الطبیعة و الأمر بالتّداوی؛ ٢. فی تفسیر الحبوب و طبائع الاغذیة و الادویة و منافعها؛ ٣. فیما یصلح للبدن فی حال الصّحّة ... ؛ ٤. فی علاج العلل الخاصة ... ؛ ٥. فی علاج الامراض العامة المنتقلة فی البدن ... (ابن ازرق، همانجا). این كتاب چند بار به چاپ رسیده و بیش‌تر چاپهای آن به صورت مجموعه و همراه با كتابهای دیگران است. از جمله در قاهره همراه با الطّبّ النّبوی ابوعبدالله محمد بن احمد ذهبی (د ٧٤٨ق / ١٣٤٧م) به دفعات در ١٣٠٤، ١٣٠٦، ١٣٠٧ و ١٣٠٨ق چاپ شده، و اخیراً در ١٤٠٤ق / ١٩٨٤م در استانبول به چاپ افست رسیده است (ازهریه، ٦ / ١٠٥-١٠٦؛ سركیس، ١ / ٤٢٩)، اما ظاهراً تاكنون كسی به تصحیح آن همت نگمارده است و طبع منقّحی از این كتاب در دست نیست. با این وصف نسخه‌های خطی نسبتاً زیادی از آن دركتابخانه‌های جهان موجود است (دارالكتب، ١ / ١٥٨؛ سید، ١ / ١٥٨؛ احسان اوغلی، ١٥؛ GAL, S, II / ١٧٠).
ابن ازرق بر اساس یادداشتی كه كاتبِ یكی از نسخه‌های خطیِ تسهیل المنافع در صفحۀ پایانی نسخۀ خود نوشته، شب دوشنبه ٩ شعبان ٨٧٧ق درگذشته است (مركزی، ١٠ / ١٥٦٣-١٥٦٤)، اما به گفتۀ بغدادی (١ / ٢٤) او تا ٨٩٠ق در قید حیات بوده است. با اینكه مأخذ سخن وی دانسته نیست، بیش‌تر محققان معاصر سخن او را پذیرفته‌اند.

مآخذ

ابن ازرق، ابراهیم بن عبدالرحمن، تسهیل المنافع، استانبول، ١٤٠٤ق / ١٩٨٤م؛
ازهریه، فهرست؛
بغدادی، اسماعیل بن محمد امین، هدیة العارفین، استانبول، ١٩٥١م؛
احسان اوغلی، اكمل‌الدین، فهرس مخطوطات الطب الاسلامی، استانبول، ١٤٠٤ق / ١٩٨٤م؛
حاجی خلیفه، كشف الظنون، استانبول، ١٩٤١م؛
دارالكتب المصریه، خطی؛
سید، خطی؛
سركیس، چاپی؛
مركزی، خطی؛
نیز: GAL, S.

علی آل‌داود