دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٥٠ - جبلی

جبلی

جَبَلی، ابوعبد الله محمد بن عبدون جبلی، از پزشکان و ریاضی‌دانان سدۀ ٤ق/ ١٠م در اندلس. زندگی‌نامه‌نویسان از او با نسبت «عددی» یاد کرده‌اند (ابن ابار، ١/ ٢٩٥؛ ابن جلجل، ١١٥؛ مقری، ٢/ ١٥١؛ کحاله، ١٠/ ٢٧٥)، اما ابن ابی اصیبعه او را «العَذری» می‌نامد (٢/ ٤٦؛ نیز نک‌ : روزنفلد، ٩٤؛ زوتر، ٦٩؛ قربانی، ٤٥٥؛ GAS, III/ ٣٠٣, V/ ٣٠٨، که از ابن ابی اصیبعه پیروی کرده‌اند) و صفدی هم که در وصف او عباراتی مشابه ابن ابی اصیبعه آورده است، از وی با نام «الجیلی العدوی» یاد می‌کند (٣/ ٢٠٧). فؤاد سید دو صورت اخیر را تصحیف دانسته، صورت نخست را صحیح می‌شمارد و این اتصاف را به سبب اشتغال او به ریاضیات می‌داند (ص ١١٥).
از زندگی جبلی تا پیش از ٣٤٧ق/ ٩٥٨م که در آن سال مسافرت خود را به شرق سرزمینهای اسلامی آغاز کرد، اطلاعی در دست نیست (ابن ابی اصیبعه، ابن جلجل، همانجاها؛ ابن عبد الملک، ٤٢٧؛ مقری، همانجا؛ نیز قس: صفدی، همانجا، که سال ٣٤٩ق/ ٩٦٠م را ذکر کرده است)؛ تنها فؤاد سید به نقل از ابن خطیب سال تولد او را ٣١١ق/ ٩٢٣م آورده است (همانجا؛ نیز نک‌ : GAS, III/ ٣٠٣). ابن ابار و مقری (همانجاها) او را از اهالی قرطبه دانسته‌اند (زوتر، همانجا؛ نیز قس: روزنفلد، همانجا، که با استناد به نسبت العذری، جبلی را از اهالی عذرا دانسته است). ابن عبدالملک هم او را قرطبی نامیده (همانجا)، و در ادامه آورده که جبلی مراحل مقدماتی تحصیل خود را هم در قرطبه گذرانده است (همانجا). به نظر می‌رسد که او در این دوران بیشتر به حساب و هندسه می‌پرداخته است (نک‌ : ابن ابار، ابن عبدالملک، مقری، همانجاها).
جبلی در سفرهای خود که تا سال ٣٦٠ق/ ٩٧١م به درازا کشید، نخست به بصره رفت و مدتی را نیز در مصر گذراند. او پزشکی را در این مسافرت فرا گرفت و در آن به مهارتی دست یافت که مدتی ادارۀ امور بیمارستان فُسطاط به وی واگذار شد (ابن ابار، ابن ابی اصیبعه، ابن جلجل، همانجاها؛ صاعد، ٢٦٥؛ ابن عبدالملک، مقری، همانجاها). او همچنین در این سفر منطق را نزد ابو سلیمان سجستانی (ه‌ م) فراگرفت (ابن ابی اصیبعه، صاعد، همانجاها).
جبلی پس از بازگشت به اندلس در قرطبه به خدمت المستنصر بالله (حک‌ ٣٥٠-٣٦٦ق/ ٩٦١-٩٧٦م) و المؤید باللٰه (حک‌ ٣٦٦-٣٩٩ق/ ٩٧٦-١٠٠٩م) ــ دو تن از خلفای امور اندلس ــ درآمد و در برخی از جنگیهای المؤید باللٰه همراه او بود (ابن عبد الملک، ٤٢٧-٤٢٨). صاعد اندلسی از فردی به نام ابو عثمان سعید بن محمد بن بغونش طلیطلی نقلی در باب سرآمدی جبلی در طب، در قرطبۀ آن زمان سخن به میان آورده است (همانجا).
تاریخ مرگ جبلی را حدود سال ٣٦١ق/ ٩٧١م ذکر کرده‌اند (نک‌ : سید، همانجا، نیز، قس: GAS، همانجا)، اما اگر وی دوران المؤید باللٰه را درک کرده باشد، تاریخ مرگ او را باید پس از ٣٦٦ق/ ٩٧٦م دانست.
تقریباً همۀ زندگی‌نامه‌نویسان تنها به یک اثر او با عنوان التکسیر اشاره کرده‌اند که با توجه به عنوان آن باید رساله‌ای در محاسبۀ مساحت باشد. از این رساله هیچ نسخه‌ای در دست نیست، اما رساله‌ای دیگر با عنوان مختصر فی المساحة در کتابخانۀ پاریس (شم‌ ٥٣١١) موجود است (وایدا، ٤٩٧) که شاید بخشهایی از همین اثر باشد. به رغم شهرت جبلی در پزشکی، اثری از او در این موضوع معرفی نشده است. البته ابن بیطار قولی از او در کتاب خود نقل کرده است (نک‌ : ٣/ ١٠٣). همچنین مقری بیتی را به او منسوب دانسته است (٤/ ١١٨).

مآخذ

ابن ابار، محمد، التکملة لکتاب الصلة، به کوشش عبد السلام هراس، بیروت، ١٤١٥ق/ ١٩٩٥م؛
ابن ابی اصیبعه، احمد، عیون الانباء، به کوشش آوگوست مولر، قاهره، ١٢٩٩ق/ ١٨٨٣م؛
ابن بیطار، عبد الله، الجامع لمفردات الادویة و الاغذیة، قاهره، ١٢٩١ق؛
ابن جلجل، سلیمان، طبقات الاطباء و الحکماء، به کوشش فؤاد سید، بیروت، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥م؛
ابن عبد الملک، محمد، الذیل و التکملة، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٩٧٣م؛
سید فؤاد، حاشیه بر طبقات الاطباء و الحکماء (نک‌ : هم‌ ، ابن جلجل)؛
صاعد اندلسی، التعریف بطبقات الامم، به کوشش غلامرضا جمشید‌نژاد اول، تهران، ١٣٧٦ش؛
صفدی، خلیل، الوافی بالوافیات، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ١٣٨١ق/ ١٩٦١م؛
قربانی، ابوالقاسم، زندگی‌نامۀ ریاضی‌دانان دورۀ اسلامی، تهران، ١٣٦٥ش؛
کحاله، عمر رضا، معجم المؤلفین، بیروت، ١٩٩٣م؛
مقری، احمد، نفح الطیب، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٣٨٨ق/ ١٩٦٨م؛
نیز:

GAS;
Rosenfeld, B. A. and E. Ihsanoglu, Mathematicians, Astronomers and Other Scholars of Islamic Civilization and Their Works, Istanbul, ٢٠٠٣;
Suter, H., Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke, Leipzig, ١٩٠٠;
Vajda, G., Index général des manuscrits arabes musulmans de la Bibliothéque nationale de Paris, Paris, ١٩٥٣.
حنیف قلندری