دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٥٥ - جذام

جذام

نویسنده (ها) : پیمان متین

آخرین بروز رسانی : دوشنبه ٤ آذر ١٣٩٨ تاریخچه مقاله

جُذام[۱]، نوعی بیماری عفونی مزمن و پیش‌رونده که با ایجاد تغییرات شکلی در اعضای بدن همراه است. این بیماری باعث‌خوردگی پوست، مخاطها، اعصاب محیطی، استخوانها و احشای داخلی می‌شود و نهایتاً منجر به مرگ می‌گردد. این مرض با نامهای دیگری چون خوره، آکله، داء الاسد و بَرَص نیز شناخته شده است که همه به نوعی با علامتها و عوارض ناشی از آن ارتباط دارند. واژۀ جذام به معنای بُریدن است (تهانوی، ۱/ ۲۵۵-۲۵۶؛ نیز نک‌ : اخوینی، ۵۸۴)، آکله نیز مؤنث آکل به معنای خورنده است( لغت‌نامه...، ذیل واژه‌) که خوره برابرفارسی آن است (نفیسی، ذیل واژه). البته ناظم الاطباء اصطلاح خوره را برای بیماریهای زنگ، دیوک، جذام و غانغرایا (قانقاریا) نیز به کار برده است. او همچنین لوری و میستی را نیز دو نام فارسی این بیماری دانسته است (همانجا). به سبب خشکی و حالت جمع‌شدگیِ پوست‌صورت بیماران مبتلا ــ که چهره‌ای شیر مانند به ‌آنها می‌دهد‌ ــ به‌ آن داء ‌الاسد می‌گویند (ابن‌هندو،۲۷۴). ابن‌سینا به‌جز این، دو وجه دیگر برای این نام‌گذاری ذکر می‌کند (۳/ ۱۹۵۲). گاهی نیز این بیماری با بیماری برص یکی دانسته شده، و نشانه‌های آن با برص خلط شده است (نک‌ : دنبالۀ مقاله). علاوه بر متون طبی، متون ادبی نیز از بیماری جذام و برص بسیار سخن به میان آورده‌اند (برای مثال، نک‌ ‌: خاقانی، ۶۲، ۱۴۶، ۳۰۳).

عاملِ بیماریِ جذام نوعی باکتری به شکل چوب کبریت است که به نام کاشف نروژی آن، گرهارد آرموئر هانسن، به آن باسیل هانسن می‌گویند. این باکتری از طریق راههای عصبی، لنف و خون منتشر می‌شود و در پوست، مخاط بینی و حلق، اعصاب، چشم و برخی دیگر از احشاء متمرکز می‌شود (آصفی، ۳۲). سیر بیماری بطیء‌، و توأم با حملات متناوب طولانی یا کوتاه مدت است. فاصلۀ زمانی بین نفوذ باسیل در بدن و ظهور نخستین نشانه‌های بیماری را دورۀ نهفتگی می‌گویند، در این دوره که ۲ تا ۵ سال طول می‌کشد، معمولاً نشانی از بیماری دیده نمی‌شود. دورۀ پس از آن، یا دورۀ شروع، با اختلالهای حسی مثل مورمور شدنِ بدن، خارش، احساس وجود جسمی متحرک زیر پوست، درد و اختلالاتِ موضعیِ ترشحِ عرق همراه است (همانجا). علامتهای دورۀ استقرار بیماری کاملاً وابسته به واکنش سیستم ایمنی بدن نسبت به عامل بیماری‌زا ست. اگر بدن نسبت به آن از خود مقاومت نشان بدهد، سیر بیماری به سوی نوعی می‌رود که به آن نوع سلی می‌گویند. در این نوع معمولاً برخی از ضایعات خود به خود بهبود می‌یابند، اما ضایعات استخوانی، فلج و زخمهای عمیقِ پا باقی می‌مانند (همو، ۲۸، ۳۲). اگر مقاومتِ بدن در برابر باسیل ناکافی باشد، نوع منتشر جذام رخ می‌دهد که طی آن باسیل از طریق خون به داخل سلولهای احشایی چون پوست، مخاط ، اعصاب، چشم، غدد لنفاوی، غدد داخلی و دیگر اعضا نفوذ می‌کند (همانجا). تشخیص بیماری بر پایۀ نشانه‌های بالینی و آزمایشگاهی صورت می‌گیرد. علامتهای بالینی بسته به نوع و مرحلۀ بیماری بسیار متفاوت است.

پیشینه

کهن‌ترین مکتوبی که در آن به بیماری جذام، یا بهتر است گفته شود علائم مشابه جذام، اشاره شده، پاپیروس معروف به «اِبِر[۲]» است که قدمت آن به حدود سدۀ ۱۶ق م در مصر باز می‌گردد. گذشتـه از این، بر روی‌ استخوان پاره‌ای از اجسادِ یافت‌ شده از مصر دورۀ بطلمیوسی (سدۀ ۲ق م) نشانه‌هایی دال برجذام دیده می‌شود (اُرتنر، ٢٥١) و نیز لوکرسیوس (سدۀ ۱ق م) نیز از وجود «بیماری فیل» که احتمالاً همان جذام است، در مصر وسطا و در کنار رود نیل سخن گفته است (ص ٥٧٧ ؛ سوی، ذیل جذام[۳]). به گمان مورخان علل گوناگونی به گسترش این بیماری از مصر به دیگر نقاط کمک کرده است (ارتنر، همانجا) که یکی از مهم‌ترین این علل، جمعیت یهودیان مبتلا بودند که از مصر رانده شدند (سوی، همانجا).

اشاراتی به این بیماری در کتاب هزیود وجود دارد و بقراط هم آن را «بیماری فنیقی» نامیده است و این شاید بر این تصور استوار باشد که دریانوردان فنیقی عامل گسترش این بیماری شناخته می‌شدند (همانجا). به‌جز این، برخی از مورخان بر اساس یافته‌های حاصل از الواح بابلی کهن، شواهدی نه چندان مستحکم دربارۀ وجود این بیماری در بین‌ النهرین در هزارۀ ۳ ق‌م آورده‌اند (هریسن، ذیل جذام[۴])، کتسیاس در اثر خود به نام پرسیکا به واژۀ پیساگاس که پارسیان به فرد جذامی اطلاق می‌کنند، اشاره کرده است. او تأکید می‌کند که هیچ فردی حق تماس با این جذامیان را نداشته است (سوی، همانجا). هرودت نیز در کتاب «تاریخ» خود به جذام در ایران باستان اشاره کرده است. او گزارش داده که اگر فردی پارسی به جذام مبتلا می‌شد، اجازۀ ورود به شهر و معاشرت با دیگر مردمان را نداشت (I/ ٤٩). پارسیان اجازه نمی‌دادند که این بیماران آب رودخانه‌ها را با ترشحات بدن خود آلوده کنند و یا حتى دست خود را با آن بشویند (همانجا). رهام اشه معتقد است این همان واژۀ «پیسه‌که» است که به اوستایی «پئه‌سه» به معنای خوره زده (و نیز خوره، برص) است (ص ۸۸). در آبان یشت نیز به قرنطینه کردن و دور نگاه داشتنِ خوره‌زده‌ها اشاره شده است (ص ۲۷۵).

در بسیاری از آیات عهد عتیق و عهد جدید مطالبی در زمینۀ بیماری جذام و علامتها و سیر آن آمده است. ظاهراً در آن ادوار این مرض در منطقۀ فلسطین شیوع داشته است (به عنوان نمونه در خصوص شیوع بیماری، نک‌ : لوقا، ٤:٢٧؛ دربارۀ درگیری اعضای بدن، نک‌ : سفر خروج، ٤:٦ ؛ سفر لاویان، ١٣:٤٤؛ کتاب دوم تواریخ، ٢٦:١٩؛ دربارۀ شکل علامتها، نک‌ : سفر لاویان، ١٣:٢, ٢٤؛ سفر خروج، ٤:٦ ؛ کتاب دوم پادشاهان، ٥:٢٧). یادآوری می‌شود در کل کتب مقدس واژه‌ای خاص برای این بیماری ارائه نشده است. آنچه بیشتر به چشم می‌خورد، طیفی است وسیع از شرایطی که باعث تغییر شکلهای جسمانی می‌شود (جودائیکا، XII/ ٦٥٠).

با دقت در آیات کتاب مقدس چند نکته مشخص می‌شود. یکی آنکه بیماری به نوعی عذاب خداوند برای گناهکاران تعبیر می‌شود و دیگر اینکه این بیماری موروثی و مسری تلقی می‌شود (برای مثال، نک‌ : سفر اعداد، ١٢:١٠). با این حال، چون نزدیک به ۳۰ بیماری متفاوت وجود دارد که علامتهای آنها مشابه علامتهای مراحل ابتدایی یا انتهایی جذام است، بسیاری از اشارات کتاب مقدس در مورد جذام در واقع بیماری جذام نیست. مثلاً آیۀ ۲۷ از باب ۵ کتاب دوم پادشاهان به احتمال قوی اشاره به برص یا پیسی دارد. همچنین علامتهایی که در آیات ۹-۱۱ و ۲۰ و ۴۲ باب ۱۳ سفر لاویان ذکر شده است، نمی‌تواند نشانه‌های جذام واقعی باشند. در هر حال، نگاه توأم با وحشت و نفرت به این بیماری و جذامیان باعث پیدایش شعائر و تدوین مقررات مبسوط در خصوص تشخیص و درمان بیماری، بازگشت بیمار به زندگی دینی و اجتماعی و یا تبعید جذامیان از اجتماع شده بود (جودائیکا، XII/ ٦٥١-٦٥٢ ؛ سوی، ذیل جذام ؛ دربارۀ برخی از این شعائر، نک‌ : سفر لاویان، ١٣:٥ - ٤٤). بیماران مشکوک باید لباسهای گشاد می‌پوشیدند و دهان خود را با پارچه می‌پوشاندند. استفاده از کلاه یا سربند ممنوع بود و تا زمانی که بیماری تداوم داشت، فرد بیمار باید دور از دیگران و تنها زندگی می‌کرد (کتاب دوم پادشاهان، ١٥:٥ ؛ سفر اعداد، ٥:٢-٣, ١٢:١٤-١٥).

جذام از منظر کتاب مقدس صرفاً یک بیماری نیست، بلکه موقعیتی است منفی که معنای طرد از اجتماع و فراموش شدن از آن متبادر می‌شود. این تحقیر قربانیان جذام تا ۰۰۰‘ ۲ سال ادامه یافت، به طوری که به یک سنت یهودی ـ مسیحی تبدیل شد. تا اویل سده‌های میانی (۱۱۰۰-۱۳۰۰م/ ۴۹۳-۶۹۹ ق) تشخیص جذامیان و جدا کردن آنها از اجتماع به دست روحانیون صورت می‌گرفت (کارمایکل، «جذام[۵]...»، ٨٣٨). اصولاً بازگشت بیماران به شهر خود غیرممکن بود و به ندرت صورت می‌گرفت. گاهی جذامیان در جذام‌خانه‌ها زندگی می‌کردند، که هزینۀ ساختن آنها را کلیسا یا مردم می‌پرداختند، اما گاهی نیز برای گذران زندگی ناگزیر از گدایی بودند. قوانین نیز به وحشت اغراق‌آمیز از این بیماری دامن می‌زدند. همواره فاصلۀ جذامیان با دیگران رعایت می‌شد؛ به همین سبب، نشانه‌های نمادین برای مشخص کردن آنها در نظر گرفته شد (برای برخی از این نشانه‌ها، نک‌ : همانجا). همچنین جذامیان در روزها و ساعات خاصی اجازۀ خرید داشتند (همو، «تاریخ[۶]...»، ١٩٧).

قوانین مربوط به جذام و جذامیان را پادشاهان (مانند پپن یا شارلمانی) و آباء کلیسا (مانند گریگوریوس دوم) وضع می‌کردند. ظهور جذام‌خانه‌ها در اروپا در فاصلۀ قرنهای ۷-۱۱م/ ۱-۵ ق، گواهی است بر شیوع این بیماری در اروپای قرون وسطى (ال، ٥١٢-٥١٤ ؛ سوی، همانجا). جنگهای صلیبی نیز به گسترش این بیماری در اروپا، حتى در میان خاندانهای سلطنتی دامن زد (همانجا). اوج فعالیتهای ساخت جذام‌خانه‌ها بین سالهای ۱۱۵۰-۱۳۰۰م/ ۵۴۵-۶۹۹ ق بوده، و فرانسه به‌تنهایی ۰۰۰‘۲ جذام‌خانه داشته است (کارمایکل، نیز سوی، همانجاها). هر چند در سده‌های میانه مسیحیان پذیرفتند تا خدمات مذهبی، غذایی و پوشاک به جذامیان بدهند، اما خبری از مراقبتهای بهداشتی نبود (سوی، همانجا).

نگاه تحقیرآمیز به جذامیانْ خاصِ دنیای غرب نبود، بلکه در بیشترِ جوامع، از شرق آسیا گرفته تا شبه جزیرۀ هند، قوانین و سنن به این بیماری به چشم نفرت و تحقیر می‌نگریستند. در همۀ این جوامع جذامیان گناهکارانی محسوب می‌شدند که کیفر گناه خود را می‌دیدند و بنا بر این، ازدواج با آنها یا حتى اولاد آنها ممنوع بود. تشابهات فرهنگی میان شرق و غرب بسیار است (کارمایکل، «جذام»، همانجا). در این میان، تنها استثناء جوامع اسلامی بودند. مسلمانان معمولاً جذامیها را مطرود و منحرف و بی‌بند و بار نمی‌شمردند (همانجا؛ نیز نک‌ : دنبالۀ مقاله). مورخان یکی از علل اصلی این تفاوت دیدگاه را عدم شناخت صحیح و تعریف دقیق دنیای غرب از این بیماری و هویت‌بخشی به بیماران جذامی می‌دانند؛ زیرا نه در آثار بقراطی توصیف دقیقی از این بیماری دیده می‌شود، نه در آثار متعدد جالینوس (دالس، ٣٣٧ ؛ قس: جالینوس، ۵۰۷-۵۰۹).

حضور جذام در خاورمیانه از اوایل عصر مسیحیت ثابت شده است. قطعیت این موضوع برمی‌گردد به علامتهای یافت‌شده بر روی استخوانهای دو اسکلت متعلق به حدود ۵۰۰ م در ناحیۀ اسوان مصر (دالس، همانجا). معمولاً آیات ۴۹ سورۀ آل عمران (۳) و ۱۱۰ سورۀ مائده (۵) را که در هر دو آنها به درمان فرد «اَبرَص» توسط عیسى (ع) اشاره شده است، به بیماری جذام مربوط می‌دانند، اما احتمال اینکه منظور قرآن کریم از برص در این دو آیه همان پیسی باشد، کم نیست. با این همه، مسلمانان نیز عموماً به جذام به چشم یک بیماری عادی نگاه نمی‌کردند و این در احادیثی که از پیامبر (ص) در مورد بیماری جذام روایت شده است، دیده می‌شود؛ مثل توصیۀ آن حضرت به دوری جستن از فرد جذامی و عدم تماس با او و یا اینکه فرار از دست جذامی به مثابۀ فرار از دست شیر است (بخاری، ۷/ ۱۷؛ ابن‌قتیبه، ۴/ ۶۸؛ تبریزیان، ۵۲۵؛ نیز نک‌ : دنبالۀ مقاله). احادیثی چون: «لاتدیمو النظر الی المجذومین» و نیز «من احتکر علی المسلمین طعاماً ضربه الله بالجذام و الافلاس» نیز بر همین معنی دلالت دارد (ابن‌ماجه، ۲/ ۷۲۹، ۱۱۷۲). هر چند گاهی جذام نوعی عذاب الٰهی محسوب می‌شد (همانجاها؛ نیز دالس، همانجا)، اما در متون فقهیِ اسلامی جذام، مانند صغر سن و بردگی و دیوانگی، نوعی ناتوانی شمرده می‌شود که احکام خاصی را ایجاب می‌کند. موضوعی که همواره در مورد جذام محل بحث بوده، مسری بودن یا نبودن آن بوده است. هر چند از روایات چنین برمی‌آید

که جذام را یک بیماری مسری می‌دانستند (همانجا)‌، اما در متون طبی اسلامی، آنجا که آسیب‌شناسی و درمانهای بیماری شرح داده شده، هیچ اشاره‌ای به لزوم قرنطینه کردن جذامیان نشده است (نک‌ : دنبالۀ مقاله)؛ روایتهای فقهی در خصوص جذام طیف وسیع رفتاری از آزادی کامل عمل (زندگی در میان مردم در شهرها) تا قرنطینۀ دائم در جذام‌خانه‌ها را شامل می‌شود (همانجا) که این تفاوت را می‌توان به تفاوت مراحل بیماری تعبیر کرد. کلاً قوانین فقهی برای جذامیان همان قوانینی بودند که برای دیوانگان جاری بود، مثل حق طلاق در صورت ابتلا به جذام برای همسر بیمار. در فقه مالکی مردی که جذامِ پیشرفته دارد، از همخوابگی با زنان و کنیزان خود بر حذر داشته شده است (حطاب، ۵/ ۱۶۸؛ برای اطلاعات بیشتر در این‌باره، نک‌ : مالک، ۲/ ۶۱۲).

نگاه انسانی به بیماران جذامی و ارزش قائل شدن برای حقوق مدنی و اجتماعی آنها را در مطالبی در کتاب البُرصان و العُرجان جاحظ (ص ۲۷-۱۷۰) و عیون‌ الاخبار ابن‌قتیبه (۳/ ۶۳-۶۷) می‌توان دید. این نگرش کاملاً با نگرش جهان غرب به جذامیان متفاوت بود، زیرا از منظر کلیسا فرد جذامی از لحاظ اجتماعی مرده‌ای محسوب می‌شد که هیچ‌گونه حقوق قانونی بر مایملک خود نداشت و حتى طی مناسکی مذهبی در یک گور می‌ایستاد و کشیش بر سرش خاک می‌پاشید. او به معنای حقیقی کلمه مرده‌ای متحرک بود (اُنیل، ٢٧٤). به نظر مایکل دالس، هرچند در جهان اسلام نیز جداسازی جذامیان در مقاطعی وجود داشت و فرد جذامی از بسیاری از حقوق خود ازجمله حق ازدواج محروم می‌شد، اما در اروپا جذام نه تنها یک بیماری جسمانی، بلکه یک آسیب روانی محسوب می‌شد؛ گمان می‌رفت که این بیماری بسیار مسری است و جذامیان حتى پس از تشخیص بیماری و جدا کردنِ آنها از جامعه در معرض عقوبتهای مذهبی و مجازاتهای دیگر بودند. آنان جزو گروههای پست اجتماعی یعنی فاحشه‌ها، همجنس‌گرایان، مرتدان و یهودیان به شمار می‌آمدند (کارمایکل، «تاریخ»، ١٩٧).

سیر تفکیک جذامیان در ادوار اسلامی را می‌توان از گزارشهای تاریخی دریافت. ولیـد بـن عبدالملک (سل‌ ۸۶-۹۶ق/ ۷۰۵-۷۱۵م) در زمان حکومت خود دست به اقدامی جدید زد و آن جداسازی جذامیان از بقیۀ مردم و برقراری مستمری برای ایشان بـود (عیسى بک، ۱۰؛ نیز نک‌ : طبری، ۶/ ۴۹۶). در اواخر سده‌های میانه محتسبان در مصر از ورود جذامیان به حمام جلوگیری می‌کردند. در نواحی غربی جهان اسلام نیز برخی از مناطقِ شهرها مخصوص جذامیان شد که غالباً خارج از حصار شهر و در مجاورت قبرستانهای مخصوص جذامیان بود (دالس، ۳۳۸). در آناتولی، عثمانیان در کنار ساختن بیمارستان جذام‌خانه نیزمی‌ساختند. در زمان مراد دوم(سل‌ ۸۲۴-۸۴۸ ق/ ۱۴۲۱-۱۴۴۴م) نوان‌خانه‌ای مخصوص جذامیان در ادرنه ساخته شد و تا دو قرن پابرجا بود. سلطان‌سلیم(سل‌ ۹۱۸-۹۲۶ق/ ۱۵۱۲-۱۵۲۰م) در ۹۲۰ق/ ۱۵۱۴م جذام‌خانه‌ای نزدیک استانبول ساخت و سلیمان دوم (سل‌ ۹۲۶-۹۷۴ق/ ۱۵۲۰-۱۵۶۶م) در ۹۳۶ق/ ۱۵۳۰م جذام‌خانه‌ای در اسکوتاری بنا کرد که هر دو بر جا مانده‌اند (همانجا).

طب‌سنتی و روشهای درمانی

واژۀ «لپرا[۷]» ــ که در یونانی بـه معنی نوعی بیماری پوستـی است ــ در آثـار بقراطی دیده می‌شود. رساله‌ای نیز دربـارۀ «داء الفیل[۸]» ــ یکی از واژه‌هایی که بـر جذام دلالت‌می‌کند ــ به لوکرسیوس، فیلسوف ‌قرن ۵ ق‌م نسبت داده شده، اما تألیف آن به احتمال زیاد ۳ یا ۴ قرن پس از این تاریخ است. در حدود ۲۵۰ق‌م، استراتو [۹]دربارۀ «داء ‌الفیل» بحث کرد و آرخاگاتوس [۱۰]که در اواخر قرن ۳ ق ‌م می‌زیسته، ضمادی برای معالجۀ این بیماری تهیه کرده است (نوتن، ٢٩-٣٠). با این حال، نخستین توصیف روشن این بیماری از آرتایوس کاپادوکی است که حدود سال ۵۰ م می‌زیسته است (همو، ٢٠٥).

در مجموع دیدگاه طب یونانی در خصوص بیماری جذام که تقریباً بدون تغییر وارد طب دورۀ اسلامی شد، نوعی نگاه بهداشتی ـ اخلاقی بود، هر چند بعدها طبیبان مسلمان جنبه‌های پزشکی آن را تقویت کردند. بر پایۀ دیدگاه یونانی، این بیماران، بیماری خود را هم از طریق توارث و هم از طریق واگیری منتقل می‌کردند. مسلماً منظور اطبای یونانی و بعداً اسلامی از وراثتی بودن بیماری آنچه امروز از علم توارث مستفاد می‌شود، نبوده است؛ بلکه منظور مهیا بودن اسباب بهداشتی و اخلاقی و اجتماعی انتقال بیماری به دیگران به‌ویژه از مادران جذامی به فرزندان بود. یوحنا بن ماسویه (ح ۱۶۳ یا ۱۷۲-۲۴۳ق/ ۷۸۰ یا ۷۸۸م-۸۵۷ م) اثری با عنوان فی‌الجذام داشته (ابن‌ ابی اصیبعه، ۱/ ۱۸۳) که متأسفانه نسخه‌ای از آن در دست نیست، ولی کهن‌ترین متنی که در پزشکی دورۀ اسلامی به طور مبسوط در مورد جذام به بحث پرداخته، فردوس الحکمۀ ابن ربن است (نک‌ : ص ۳۱۸-۳۲۵).

پس از ابن ‌ربن، دیگر پزشکان اسلامی نیز نظرات کم و بیش مشابهی ‌ارائه کردند که در این‌ میان ثابت بن قره جذام را یکی از بیماریهای ‌عمدۀ‌ هفت‌گانه، شمرده ‌است؛ بیماریهای‌ دیگر عبارت‌اند از جرب، جدری (ه‌ م‌م)، حصبه، بخر، رمد و امراض‌ وبائیه (ص ۷، ۱۳۸-۱۴۱)، رازی (۲۳(۲)/ ۱-۳۳، ۴۷-۷۲، ۸۸-۱۲۰)، اهوازی(۱/ ۳۱۰- ۳۱۱، ۲/ ۱۹۴-۱۹۶)؛زهراوی( التصریف...، ۱/ ۴۳۵-۴۳۶)،ابن‌سینا(۳/ ۱۹۵۱-۱۹۵۵)،اخوینی‌بخاری(ص۵۸۳) وجرجانی (ذخیره...،۵۹۴-۵۹۷، الاغراض...، ۸۲۴- ۸۲۹) شرح‌ ‌جامع‌تر و نظام‌مندتری ارائه ‌کرده‌اند (قس: جالینوس،۵۰۷ بب‌ ؛یعقوبی، ۳۲۹-۳۳۰، ۳۴۳؛ کشکری، ۵۳۷-۵۴۱؛ ابوالحسن طبری، ۱۵۱-۱۵۴؛ ابن‌مطران، ۳۶؛ ابن‌قف، ۱/ ۱۵۵، ۲/ ۴۸-۵۰؛ نفیس، ۶۶۳-۶۶۵).

در ترجمۀ لاتینی قسطنتین افریقیه‌ای از کتاب علی بن عباس اهوازی واژۀ لپرا نخستین بار در برابر جذام به کار رفت. به عقیدۀ دالس این معادل‌گذاری باعث سردرگمی در درک مفهوم این بیماری توسط طبیبان آتی شد، زیرا این واژۀ بقراطی بر گسترۀ وسیعی از بیماریهای پوستی دلالت می‌کرد (نک‌ : EI٢, S, ٢٧١). بـه اعتقاد وی، زهراوی (همانجا، نیز نک‌ : جراحی....، ۴۴-۴۵) برای نخستین بار نشانه‌های عصب‌شناختی بیماری جذام را توصیف کرد، هر چند بعداً این نشانه‌های بسیار مهم در افتراق علامتهای پوستی جذام با دیگر بیماریهای پوستی نظیر برص، کمتر مورد توجه پزشکان قرار گرفت.

پزشکان دورۀ اسلامی در سبب‌شناسی این بیماری از نظریۀ اخلاط استفاده می‌کردند. به نوشتۀ ابن سینا: جذام از بیماریهای بسیـار بد است. سبب جـذام انتشار یافتن خلط مراری سودا در سراسر بـدن است که مزاج اندامهای تـن را فاسد می‌کنـد، شکل و هیئت آنها را تبـاه می‌گرداند و در نتیجه وقتـی استحکام یابـد، پیوند اندامها را از هم مـی‌گسلد و آنها را می‌خورد و اندام چرکین می‌شود و مـی‌افتد (۳/ ۱۹۵۱، نیز نک‌ : ترجمـه، کتاب ۴، ص ۳۹۷). در این باور منشأ پیدایش جذام عناصر درونی و برونی بدن هستند. از جمله مهم‌ترین عناصر درونی کبد، و از عناصر بیرونی خوردن غذاهای خاص با مسدود شدنِ منافذ پوستی است (همانجا، نیز نک‌ : ترجمه، همان کتاب، ص ۳۹۸).

همان‌طور که گفته شد، جذام را هم از بیماریهای واگیر می‌دانستند و هم نوعی بیماری موروثی. به گفتۀ ابن‌سینا، جذام گاهی از پدر و مادر به بچه منتقل می‌شود. ممکن است انسان در شرایطی که هنوز نطفه‌ای بیش نیست به نوعی سوء مزاج گرفتار آید و مایۀ جذامی شدن را با خود به دنیا بیاورد (همانجا). یکی از این شرایط باردار شدن زن قبل از پاک شدن از حیض عنوان شده است. از جمله عوامل محیطی که ابتلا به جذام را تسهیل می‌کند، گرمای هوا و بدی غذا ست. سیر بیماری جذام از منظر طب سنتی از دست و پا و اندامهای نرم آغاز می‌شود، سپس ریزش مو در اندامهای نرم، تغییر رنگ و چرکین شدن آنها و نهایتاً مبتلا شدن کل بدن رخ می‌دهد. در طب سنتی همواره جذام با سرطان مقایسه شده است واین دو بیماری با تفاوتهای اندک تقریباً یکی دانسته شده‌اند. ابن ‌سینا این تفاوت را صرفاً در امکان جلوگیری از پیشرفت بیماری جذام به شرط درمان مناسب می‌داند، در حالی که در سرطان چنین امکانی وجود ندارد. در قیاس این دو بیماری جرجانی عبارت جالبی دارد و آن این است: «سرطان جذام یک عضو است [و] جذام سرطان همۀ تن» (ذخیره، ۵۹۴).

جرجانی نشانه‌های بیماری جذام را به ترتیب تقسیم‌بندی کرده است: ۱. تغییر رنگ بدن و چشم، ۲. تنگی نفس، ۳. عطسه، ۴. گرفتگی منافذ بینی و کاهش حس بویایی. ۵. نازک شدن و ریزش موها، ۶. تعریق زیاد به خصوص در سر و صورت و سینه، ۷. بدبو شدن عرق و نفس فرد، ۸. تغییر خلق و خو و به قول او اخلاق سودایی، ۹. سفتی و سنگینی اندامها در خواب، ۱۰. ریزش ابرو و پوست روی آن، ۱۱. افتادن ناخنها یا ایجاد شکاف در آنها، ۱۲. کلفتی لبها و ایجاد غدد در اندامها و کریه شدن چهره، ۱۳. تجمع خون در مفاصل، ۱۴. خورده شدن بینی و اندامها، ۱۵. ضعیف شدن نبض و تحلیل قوای بدن بیمار (همانجا).

در طب سنتی نخستین گام در درمان جذام را فصد، ایجاد استفراغ و حجامت می‌دانند و در این‌باره بسته به مرحلۀ بیماری روشهای متعددی ارائه می‌کنند (ابن ربن، ۳۱۹-۳۲۱؛ ثابت بن قره، ۱۳۸؛ اخوینی،۵۸۵ ؛ ابوالحسن طبری، ۲/ ۱۵۲-۱۵۳؛ اهوازی، ۲/ ۱۹۴-۱۹۶؛ کشکری، ۵۴۱؛ ابن‌قف، ۲/ ۴۸؛ نفیس، ۶۶۵). علاوه بر آن استفاده از ترکیبات دارویی مفصل و متنوع و نیز برنامۀ غذایی خاص برای بیماران از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. به عنوان مثال یکی از مفیدترین نسخه‌های درمانی برای جذام ترکیبی است از هلیلۀ زرد و سیاه، حلوا، صمغ انگدان، مویز بی‌هسته که پس از پختن و ترکیب آن با عسل مریض باید آن را بخورد و ضمن روغن مالیدن به بدن خود زیر آفتاب بنشیند و این دستور را تا ۷ روز اجرا کند (ابن‌ سینا، ۳/ ۱۹۵۴).

غذاهای زود هضم و خوب کیموس مثل آبگوشت سادۀ پرندگان خوش‌گوشت، ماهی تازۀ سبک گوشت و مواردی از این دست برای جذامیان توصیه شده است. وعد‌ۀ غذایی جذامیان در روز باید دو بار باشد و یک بار غذا خوردن برای ایشان زیان‌آور است. از جمله روشهای درمان جذامیان در مراحل پیشرفته استفاده از داغ بوده است. ابوالقاسم زهراوی در قرن ۴ق/ ۱۰م پس از ارائۀ راههای درمانی و معالجات مختلف برای جذامیان در مواردی که مداوای آنها مؤثر نیفتاده، و بیماری در مراحل پیشرفته است، داغ را پیشنهاد، و بر لزوم استفاده از ۵ داغ تأکید می‌کند. یکی بر وسط سر، دومی در بالای پیشانی روی رستنگاه موی سر، دو تا بر دو گوشۀ بالای پیشانی و یکی هم در گودی پشت روی گردن (زهراوی، جراحی، ۴۴). او همچنین در مورد اندامهایی که دچار تخدیر و بی‌حسی شده‌اند، استفاده از داغ را توصیه و تأکید کرده است: «می‌بایستی کسی اقدام کند که از کالبدشناسی اندامها و محل بیرون آمدنِ اعصابِ محرک بدن از میان ستون مهره‌ها آگاهی کامل داشته باشد» (همان، ۴۵).

اطبای سنتی متأخرتر نیز برای درمان جذام به ویژۀ عوارض آن مثل سفیدی و ریزش مو دستورهایی داده‌اند که چیزی اضافه بر گفته‌های پیشینیان ندارد (حکیم مؤمن، ۱۴؛ سیوطی، ۱۷۲-۱۷۳؛چغمینی، ۱۰۶؛کرمانی، ۲۷۲؛ ابن‌جزار، ۶۵۳-۶۵۴؛ ابن‌ازرق، ۱۷۹-۱۸۱).

باورهای عامیانه

با آنکه استفاده از اصطلاحات طبی نوین در تعریف جذام و به کارگیریِ نامهای علمی جدید در دورۀ قاجار از سوی اطبـای تحصیل‌کرده متداول شد (برای نمونه، نک‌ : معتمد الاطباء، ۶۲۰-۶۲۱)، اما استفاده از روشهای محلی و مردمی همچنان به قوت خود باقی بود. بخش عمده‌ای از ساختار باور عامه در مورد بیماری جذام منبعث از احادیث و روایتهای منسوب به پیامبر اسلام (ص) و امامان شیعه (ع) است. این روایتها که در قالب «طب النبی»، «طب الائمه» یا «طب الرضا»، تدوین شده‌اند، بیشتر اندرزهایی در حوزۀ بهداشت فردی‌اند؛ مثلاً از قول پبامبر (ص) نقل شده که حرف زدن با فرد جذامی مکروه است، مگر آنکه بین آنها فاصله‌ای به اندازۀ یک ذراع باشد (تبریزیان، ۵۲۵؛ ابن‌طولون، ۲۴۴). همچنین از آن حضرت نقل شده است که سرماخوردگی، باعث از بین رفتن جذام می‌شود و یا «هر یکی از ما ریشه‌ای از جذام دارد و اگر سرما بخورد، آن ریشه از بین می‌رود»، بنابراین، «هر کس از شما احساس سرماخوردگی کرد، یا دملی بر بدنش پیدا شد، خداوند را برای این عافیت شکر کند» (تبریزیان، ۵۲۶، برای دیگر احادیث، نک‌ : ۵۲۲-۵۲۴). همچنین روایتی از امام صادق (ع) نقل شده است که خاک مدینه جذام را پاک می‌کند (ابن‌بسطام، ۵۰۹). در روایتی دیگر آن حضرت خوردن عسل را همراه با قرائت سورۀ انعام درمان جذام دانسته است (همو، ۵۰۸). از قول امام رضا (ع) نیز آمده که حاملگی در دوران حیض باعث تولد نوزاد جذامی خواهد شد ( الرسالة ...، ۲۷). در روایتی از پیامبر اسلام (ص) آمده است که برای مداوای جذام، فرد جذامی به مدت ۷ روز، روزانه ۷ خرما از اطراف شهر مدینه بچیند و بخورد (ابن‌طولون، همانجا). همچنین روایت شده است با آنکه آن حضرت دوری از جذامی و فرار از او را توصیه کرده، و معتقد بوده است که بوی مجذوم نیز می‌تواند باعث سرایت بیماری شود، در جایی دست یک جذامی را گرفت و در غذای او وارد کرد و گفت: «بخور به نام خدا با اعتماد به خدا و با توکل به او» (همو، ۲۴۵).

بخش دیگری از تصورات مردم در خصوص جذام با نقش تغذیه، به ویژه گیاهان دارویی و اثر آنها رابطه دارد (مجلسی، ۲۲۰-۲۲۱؛ اسدیان، ۲۵۹). همچنین ریشۀ اعتقاد به التیام‌بخشی آبهای گرم محلی در نقاط مختلف ایران به خصوص در قبال بیماریهای پوستی مثل جرب و جذام و پیسی را می‌توان در عقاید عامه دانست (برای نمونه، نک‌ : ابودلف، ۳۶۸؛ قزوینی، ۳۹۱؛ حمدالله، ۲۸۴؛ پولاک، ۴۱۹؛ نیز نک‌ : ه‌ د، آبگرم).

جذام در جهان

همه‌گیری جذام در اروپا و خاورمیانه در اوایل قرون وسطـى به اوج خود رسید، به طوری کـه در سده‌های ۱۲-۱۳م/ ۶-۷ق، ۱٪ از کل جمعیت اروپا آلوده بودند (اُنیل، ٢٧٤). این معضل بزرگ پزشکی طی سده‌های ۱۵-۱۷م/ ۹-۱۱ق کاهشی بسیار چشمگیر داشت که آن را به سبب شیوع بیماری سل و مصونیت متقابل میان این دو بیماری می‌دانند (اُرتنر، ٢٥٢).

در دهۀ ۱۸۴۰م/ ۱۲۵۶-۱۲۶۵ق دانیل دانیلسن دانمارکی برای نخستین بار توصیف دقیق علمی از جذام ارائه کرد. در ۱۸۷۳م/ ۱۲۹۰ق گرهارد آرموئر هانسن نروژی موفق به کشف عامل اصلی بیماری جذام شد. در همان زمان که هانسن به نحوۀ توزیع این بیماری در مناطق مختلف جغرافیایی توجه داشت و ماهیت این بیماری را به عنوان یک عفونت مسری گرمسیری تعیین می‌کرد، یک کشیش کاتولیک به نام دامین دوفوستر با رفتن میان جذامیان هاوایی و زندگی با آنها سعی کرد نگاه انسانی به این بیماری و درمان جذامیان را رواج دهد، هر چند خود مبتلا شد و جان خود را از دست داد (کارمایکل، «جذام»، ٨٣٩).

با وجود پیشرفت علم پزشکی و کشف درمان جذام هنوز تغییر دیدگاه منفی مردم به این بیماری نیازمند تلاش است. از سال ۲۰۰۱م/ ۱۳۸۰ش سازمان بهداشت جهانی با ارائۀ طرحی جامع و به کارگیریِ روشهای جدید درمانیِ چند دارویی و رایگان تلاش می‌کند جذام را در کشورهایی که این بیماری بومیِ آنها ست و در دیگر نقاط جهان مهار و ریشه‌کن کند. بیش از ۹۱٪ از موارد تخمینی جذام تنها در ۱۶ کشور جهان پراکنده شده‌اند. شمار موارد مشکوک به جذام در ۱۹۹۷م/ ۱۳۷۶ش به ۱۱۵میلیون نفر می‌رسید، در حالی‌که کل موارد جدید جذام در سال ۲۰۰۵م/ ۱۳۸۴ش در جهان ۴۹۹‘۲۹۶ نفر بوده است («سازمان[۱]...»، ٣١٠-٣١٢).

جذام در ایران

جذام از جمله امراض بومی ایران است. مناطق عمدۀ گسترش جذام در ایران سواحل غربی دریاری خزر، خمسه، آذربایجان، کردستان و خراسان هستند (دایرة‌المعارف...، ۱/ ۷۳۱؛ سرمدی، ۲/ ۲۴۲). پولاک مناطق جذام‌خیز را ولایت خمسه بین تبریز و قزوین و مرکز آن زنجان و دو منطقۀ خلخال و قره‌داغ دانسته است (ص ۴۷۴) و ظاهراً به خوبی به تمایز میان دیگر بیماریهای پوستی با علامتهای مشابه جذام مثل برص و بیماریهای انگلی پی برده بوده است (ص ۴۷۵). گوبینو نیز به جذامیان منطقۀ سرپل کنار قافلان‌کوه اشاره کرده، و گسترۀ آنها را از زنجان تا تبریز برشمرده است (ص ۴۶۷). شلیمر هم مفصلاً دربارۀ بیماری جذام و شرایط آب و هوایی مساعد برای ابتلا به آن اظهارنظر کرده است(ص ٢٢٨-٢٥٥). در۱۳۱۱ش/ ۱۹۳۲م‌حدود ۴۰۰ جذامی در جذام‌خانه‌های مشهد و بوشهر و دیگر روستاهای ویژۀ جذامیان می‌زیستند (روستایی، ۱/ ۴۷۳).

موارد ابتلا به جذام از ۱۳۶۴ش/ ۱۹۸۵م روندی رو به کاهش داشته است، به طوری که شمار موارد کشف‌شده در ۱۳۷۰ش، ۱۸۹، و در ۱۳۸۰ش، ۹۷ بوده است («تاریخچه...»). مناطق بومی این بیماری در حال حاضر استانهای آذربایجان شرقی و غربی، اردبیل، گیلان، مازندران، گلستان، خراسان، سیستان و بلوچستان، هرمزگان، بوشهر، خوزستان، لرستان، کرمانشاه، کردستان، قزوین، زنجان و تهران است (همانجا). در ۱۳۷۱ش میزان شیوع جذام در ایران ۴/ ۰ در هر ۱۰ هزار نفر بود، این میزان در ۱۳۷۵ش به ۱۲/ ۰ در هر ۱۰ هزار نفر و در ۱۳۸۰ش به ۰۶/ ۰ در هر ۱۰ هزار نفر رسید. این آمار نشانگر مهار بیماری و ورود کشور به مرحلۀ حذف کامل آن است. یکی از علل مهم وتأثیرگذار در عدم توفیق کامل برای درمان و ریشه‌کنیِ جذام همانا تداوم نظر منفی عموم نسبت به این بیماری است که جذامیان را منزوی و سرخورده می‌سازد و از مراجعۀ آنها به مراکز درمانی برای تشخیص و درمان جلوگیری می‌کند. هنوز هم در ایران واژۀ جذامی مساوی است با تحقیر، تنفر، وحشت و دوری گزیدن. زمانی این دوری جستن نوعی قرنطینۀ طبی به منظور پیشگیری از سرایت بیماری محسوب می‌شد. به همین منظور نیز جذام‌خانه‌هایی در نقاط مختلف کشور دایر شد.

یکی از مشهورترین جذام‌خانه‌های معاصر ایران آسایشگاه بابا باغی تبریز بوده است. محلی فعلی این آسایشگاه در قریۀ بابا باغی در حومۀ تبریز با زیربنایی بالغ بر ۳۵ هزار مـ‌ ۲ شامل یک بیمارستان قدیمی، یک بیمارستان جدید، داروخانه، آزمایشگاه، رادیولوژی و درمانگاه است (سرمدی، ۲/ ۲۴۸-۲۴۹). ابن جذام‌خانه به سبب فیلم مستند معروفِ «خانه سیاه است» اثر فروغ فرخزاد، معروف است. از دیگر جذام‌خانه‌های مشهور ایران آسایشگاه محراب خان در مشهد است که در دورۀ قاجار وقف آستان قدس رضوی شد. همچنین در اطراف مهاباد نیز ساختمانهایی برای زندگی جذامیان اختصاص یافتند، مثل دهکدۀ جذامی‌نشین سیاهقل، دهکدۀ کلبر رضاخان و دهکدۀ بصری (همو، ۲/ ۲۵۱-۲۵۲). امروزه مسئولیت جذامیان با ادارۀ سل و جذام مرکز مدیریت بیماریها در وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی است و این بیماران همچون دیگر مبتلایان به بیماریهای عفونی مسری در بخشهای عفونی و بیمارستانهای مربوط نگهداری می‌شوند.

مآخذ

آصفی، ولی‌الله، جذام‌شناسی، تهران، ۱۳۶۱ش؛ ابن‌ابی‌اصیبعه، احمد، عیون‌الانباء، به کوشش آوگوست مولر، قاهره، ۱۲۹۹ق/ ۱۸۸۳م؛ ابن‌ازرق، ابراهیم، تسهیل المنافع، بیروت، المکتبة الشعبیه؛ ابن‌بسطام، عبدالله و حسین ابن بسطام، طب الائمه(ع)، بیروت، ۱۴۱۷ق/ ۱۹۹۶م؛ ابن‌جزار، احمد، زاد المسافر، به کوشش محمد سویسی ودیگران، تونس، ۱۹۹۹م؛ ابن‌ربن، علی، فردوس الحکمة، به کوشش محمدزبیر صدیقی، فرانکفورت، ۱۴۱۶ق/ ۱۹۹۶م؛ ابن‌سینا، القانون، به کوشش ادوار قش و علی زیعور، بیروت، ۱۴۱۳ق/ ۱۹۹۳م؛ همان، ترجمۀ عبدالرحمان شرفکندی، تهران، ۱۳۷۰ش؛ ابن‌طولون، محمد، المنهل الروی فی الطب النبوی، به کوشش زهیر عثمان جعید، بیروت، ۱۴۱۶ق/ ۱۹۹۶م؛ ابن‌قتیبه، عبدالله، عیون الاخبار، به کوشش مفید محمد قمیحه، بیروت، دارالکتب العلمیه؛ ابن‌قف، ابوالفرج، العمدة فی الجراحة، حیدرآباد دکن، ۱۳۵۶ق؛ ابن‌ماجه، محمد، سنن، به کوشش محمد فؤاد عبدالباقی، قاهره، ۱۳۷۳ق؛ ابن‌مطران، اسعد، بستان الاطباء، به کوشش مهدی محقق، تهران، ۱۳۶۸ش/ ۱۴۰۹م؛ ابن‌هندو، علی، مفتاح الطب و منهاج الطلاب، به کوشش مهدی محقق و محمدتقی دانش‌پژوه، تهران، ۱۳۶۸ش؛ ابوالحسن طبری، احمد، المعالجات البقراطیة، چ تصویری، به کوشش فؤاد سزگین، فرانکفورت، ۱۴۱۰ق/ ۱۹۹۰م؛ ابودلف، مسعر، «الرسالة الاخرى (رحلة)»، مجموع فی الجغرافیا، به کوشش فؤاد سزگین، فرانکفورت، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م؛ اخوینی بخاری، ربیع، هدایة المتعلمین، به کوشش جلال متینی، مشهد، ۱۳۴۴ش؛ اسدیان خرم‌آبادی، محمد، باورها و دانسته‌ها در لرستان و ایلام، تهران، ۱۳۵۸ش؛ اشه، رهام، آموزۀ پزشکی مغان، پاریس، ۲۰۰۰م؛ اهوازی، علی، کامل الصناعة، قاهره، ۱۲۹۴ق؛ بخاری، محمد، صحیح، بیروت، دارالکتب العلمیه؛ پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامه، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران، ۱۳۶۱ش؛ «تاریخچۀ جذام»، پایگاه اطلاع رسانی پزشکی شفا (نک‌ : مل‌ : ایرشفا[۲])؛ تبریزیان، عباس، فی طب الرسول المصطفى، تهران، ۱۴۲۳ق/ ۲۰۰۲م؛ تهانوی، محمد اعلى، کشاف اصطلاحات الفنون، به کوشش محمد وجیه و دیگران، کلکته، ۱۸۶۲م؛ ثابت ابن قره، الذخیرة فی علم الطب، قاهره، ۱۹۲۸م؛ جاحظ، عمرو، البرصان و العرجان، بیروت، ۱۴۱۰ق؛ جالینوس، کتاب الى غلوقن فی التأنی لشفاء الامراض، ترجمۀ حنین بن اسحاق، قاهره، ۱۹۸۱م؛ جرجانی، اسماعیل، الاغراض الطبیة، به کوشش حسن تاج‌بخش، تهران، ۱۳۸۵ش؛ همو، ذخیرۀ خوارزمشاهی، به کوشش سعیدی سیرجانی، تهران، ۱۳۵۵ش؛ چغمینی، محمود، قانونچه، قم، ۱۳۷۸ق/ ۱۳۳۷ش؛ حطاب، محمد، مواهب الجلیل لشرح المختصر الخلیل، بیروت، ۱۴۱۶ق؛ حکیم مؤمن، محمد، تحفه، به کوشش محمود نجم‌آبادی، تهران، مصطفوی؛ حمدالله مستوفی، نزهة‌القلوب، به کوشش گ. لسترنج، لیدن، ۱۳۳۱ق/ ۱۹۱۳م؛ خاقانی شروانی، دیوان، به کوشش ضیاء‌الدین سجادی، تهران، ۱۳۶۸ش؛ دایرة‌المعارف فارسی؛ رازی، محمد بن زکریا، الحاوی، حیدرآباد دکن، ۱۳۹۰ق/ ۱۹۷۰م؛ الرسالة الذهبیة، به کوشش محمدمهدی نجف، قم، ۱۴۰۲ق/ ۱۹۸۲م؛ روستایی، محسن، تاریخ طب و طبابت در ایران، تهران، ۱۳۸۲ش؛ زهراوی، خلف، التصریف لمن عجز عن التألیف، چ تصویری، به کوشش فؤاد سزگین، فرانکفورت،۱۴۰۶ق/ ۱۹۸۶م؛ همو، جراحی و ابزارهای آن (ترجمۀ بخش سی‌ام همان)، ترجمۀ احمد آرام و مهدی محقق، تهران، ۱۳۷۴ش؛ سرمدی، محمدتقی، پژوهش در تاریخ پزشکی و درمان جهان از آغاز تا عصر حاضر، تهران، ۱۳۷۸ش؛ سیوطی، الرحمة فی الطب والحکمة، به کوشش محمداحمد طماوی، قاهره، عبدالحمید احمد حنفی؛ طبری، تاریخ؛ عهد قدیم؛ عیسى بک، احمد، تاریخ البیمارستانات فی الاسلام، بیروت، ۱۴۰۱ق/ ۱۹۸۱م؛ قرآن کریم؛ قزوینی، زکریا، آثار البلاد، بیروت، ۱۳۸۰ق/ ۱۹۶۰م؛ کرمانی، محمدکریم، دقائق العلاج فی الطب البدنی، بمبئی، ۱۳۱۵ق؛ کشکری، یعقوب، کناش فی الطب، به کوشش علی شیری، بیروت، ۱۴۱۴ق/ ۱۹۹۴م؛ گوبینو، ژ. آ.، سفرنامه، ترجمۀ عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تهران، ۱۳۶۷ش؛ لغت‌نامۀ دهخدا؛ مالک بن انس، الموطأ، به کوشش محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت، ۱۴۰۶ق/ ۱۹۸۵م؛ مجلسی، محمدباقر، حلیة المتقین، تهران، ۱۳۷۱ش؛ معتمدالاطباء، جواهر الحکمة، تهران، ۱۳۰۴ق؛ نفیس بن عوض، شرح الاسباب و العلامات، به کوشش عبدالمجید، کلکته، ۱۲۵۱ق/ ۱۸۳۶م؛ نفیسی، علی‌اکبر، فرهنگ، تهران، ۱۳۴۳ش؛ یشتها، ترجمۀ ابراهیم پورداود، بمبئی، ۱۹۲۸م؛ یعقوبی، احمد، «البلدان»، همراه الاعلاق النفیسۀ ابن رسته، به کوشش دخویه، لیدن، ۱۳۰۹ق/ ۱۸۹۱م؛ نیز:

Carmichael, A., «History of Public Health», The Cambridge World History of Human Disease, Cambridge, ١٩٩٩; id, «Leprosy», ibid; Dols, M., «Disease of Islamic World», ibid; EI٢, S; Ell, S., «Disease of Ecologies of Europe», The Cambridge World History of Human Disease, Cambridge, ١٩٩٩; Harrison, R. K., «Leprosy», International Standard Bible Encyclopedia, ١٩٨٦; Herodotus, The History , tr. G. Rawlinson, ٢٠٠٠; The Holy Bible ; Irshafa , www. irshafa. ir/ post-٣٣١٥, aspx; Judaica ; Lucretius, De Rerum Natura , tr. W. H. D. Rouse, London, ١٩٥٣; Nutton, V., Ancient Medicine, London/ NewYork, ٢٠٠٥; O’Neill, Y., «Disease of the Middle Ages», The Cambridge World History of Human Disease, Cambridge, ١٩٩٩; Ortner, D., «Disease in the Pre - Roman World», ibid; Schlimmer, J. L., Terminologie Medico - Pharmaceutique , Tehran, ١٩٧٠; Souvay, Ch. L. and J. F. Donovan, «Leprosy», Catholic Encyclopedia , ١٩١٣; World Health Organization, www. who. Int/ wer.

پیمان متین