دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٣٤ - ابوالفتح اصفهانی
ابوالفتح اصفهانی
نویسنده (ها) :
یونس کرامتی
آخرین بروز رسانی :
سه شنبه ٩ اردیبهشت ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اَبوالْفَتْحِ اِصْفَهانی، محمود بن قاسم بن فضل (د پس از ٥١٣ ق / ١١١٩ م)، ریاضیدان ایرانی. در برخی از مآخذ نام وی محمد بن قاسم ذکر شده است (زوتر، ٩٨؛ اشتاین اشنایدر، ١٨٤؛ قس: قربانی، ٩٢). وی درحدود ٥١٣ ق نزد علاءالدوله ابوکالیجار گرشاسب بن علاءالدوله امیرعلی، از پادشاهان آل کاکویه در یزد (نک : ﻫ د، ٢ / ١١٣) به سر میبرد و کتابی (یا کتابهایی) برای وی نوشت (نک : ابوالفتح، گ ٣ الف، پایانی).
نام ابوالفتح در نوشتههای ریاضیدانان مسلمان کمتر دیده میشود. همچنین وی تا پیش از ترجمه شدن تلخیص المخروطات ــ که معروفترین اثر اوست ــ نزد اروپاییان ناشناخته بود. از آنجا که در نسخههای مورد استفادۀ مترجم، سال نگارش کتاب به غلط ٣٧٢ ق ذکر شده بود، بسیاری از خاورشناسان (کارادوو، II / ١٣٩؛ اشتاین اشنایدر، همانجا؛ سارتن، I / ٦٤٨, ٦٥٤, ٦٦٤؛ یوشکویچ، ١٢٤)، ابوالفتح را از دانشمندان سدۀ ٤ ق / ١٠ م خواندند که با همزمانی وی با علاءالدوله ابوکالیجار راست نمیآید. در ١٩٣٦ م کراوزه (ص ٧٣٠) با شناساندن دو دستنویس معتبر از تلخیص المخروطات ابوالفتح که در آنها تاریخ نگارش ٥١٣ ق (اواخر فرمانروایی ابوکالیجار) آمده بود (نک : ابوالفتح، گ پایانی) این تاریخ را تصحیح کرد (قربانی، ٩٧).
آثـار
١. تلخیص المخروطات، به عربی که تلخیص و بازنویسی ترجمۀ عربی ٧ کتاب نخست مخروطات آپولونیوس پرگایی (ﻫ م)، با بهرهگیری از ترجمۀ عربی هلال بن ابیهلال حمصی (٤ کتاب نخست) و ثابتبن قره (٣ کتاب دیگر) است. وی در این تلخیص نظم کتاب را تا اندازهای دگرگون ساخته و برخی تعریفات بدان افزوده است (اشتاین اشنایدر، زوتر، همانجاها؛ سارتن، I / ٦٤٨, ٦٦٤؛ یوشکویچ، همانجا). کتابهای ٥ تا ٧ تلخیص المخروطات در ١٦٦١ م توسط ابراهیم حاقلانی، فیلسوف مارونی سوری و جُوانی آلفونسوبورلی، ریاضیدان ایتالیایی، ترجمه شد و با متن عربی در فلورانس به چاپ رسید. اهمیت این بخش از تحریر ابوالفتح از آن روست که متن یونانی این ٣ کتاب (و نیز کتاب هشتم) از میان رفته بود و اروپاییان نخستین بار از راه همین تلخیص به این بخش از مخروطات آپولونیوس دست یافتند (کارادوو، اشتاین اشنایدر، یوشکویچ، همانجاها؛ سارتن، I / ٦٦٤؛ تومر، ٢٢؛ ایرانیکا). پس از شناسایی چند دست نوشته از ترجمۀ ثابت ابن قره، ادموند هالی در ١٧١٠ م پس از مقایسۀ این دستنوشتهها با متن عربی تلخیص ابوالفتح، بار دیگر آن را به لاتین ترجمه و در آکسفورد چاپ کرد (تومر، ٢٥-٢٦) و در ١٩٢٣ م پاول وراکه ٤ کتاب نخست را از یونانی و ٣ کتاب دیگر را از لاتین به زبان فرانسه برگرداند (GAS, V / ١٤٠). از تلخیص المخروطات دو نسخه در فلورانس موجود است که در ترجمۀ لاتین حاقلانی ـ بورلی مورد استفاده بودهاند (زوتر، همانجا). افزون بر این، نسخههایی از این کتاب در کتابخانههای ایاصوفیه، به خط علی قوشجی (منجم و متکلـم ایرانی) و احمد ثـالث، به خط قطبالدیـن شیـرازی (نک : کراوزه، همانجا؛ قربانی، ٩٣) و نیز نسخهای در مانیسا که آغاز و انجام ندارد (نک : مرکزی، ١ / ٥٢)، دردست است.
٢. شرحی بر ٥ کتاب نخست مخروطات به عربی که نسخهای از آن در فلورانس نگهداری میشود. این نسخه احتمالاً بخشی از تلخیص المخروطات است (زوتر، اشتاین اشنایدر، همانجاها).
اثر منسوب: به گفتۀ زوتر (همانجا)، ترجمهای از مخروطات آپولونیوس به زبان فارسی در کتابخانۀ فلورانس نگهداری میشود که از ابوالفتح اصفهانی است، اگرچه در پایان این دستنوشته دوران زندگی مؤلف را سدۀ ٨ ق دانستهاند.
مآخذ
ابوالفتح اصفهانی، محمود، تلخیص المخروطات، نسخۀ خطی شم ٢٧٢٤ کتابخانۀ ایاصوفیه؛
قربانی، ابوالقاسم، زندگینامۀ ریاضیدانان دورۀ اسلامی، تهران، ١٣٦٥ ش؛
مرکزی، میکروفیلمها؛
نیز:
Carra de Vaux, Bernard, Les Penseurs de l’Islam, Paris, ١٩٢١;
GAS;
Iranica;
Krause, M., «Stambuler Handschriften islamischer Mathematiker», Beiträge zur Erschliessung der arabischen Handschriften in Istanbul und Anatolien, Frankfurt, ١٩٨٦, vol. II;
Sarton, G., Introduction to the History of Science, Baltimore, ١٩٢٧;
Steinschneider, M., «Die arabischen Uebersetzungen aus dem Griechischen», ZDMG, ١٨٩٦, vol. L;
Suter, H., «Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke», Abhandlungen zur Geschichte der mathematischen Wissenschaften mit Einschluss ihrer Anwendungen, Leipzig, ١٩٠٠, vol. X;
Toommer, G. J., introd. Apollonius Conics Books V to VII, New York, ١٩٩٠;
Youschkevitch, A. P., Les Mathématiques arabes, tr. M. Cazenave & K. Jaouiche, Paris, ١٩٧٦.
یونس کرامتی