اَنْطاكی، ابوالقاسم علی بن احمد حاسب مهندس، ملقب به مجتبى (د ١٣ ذیحجۀ ٣٧٦ق/ ١٦ آوریل ٩٨٧م)، ریاضی‌دان انطاكی. ابن ندیم كه اندكی پس از درگذشت انطاكی، در بغداد، به تألیف الفهرست مشغول بوده، تنها از سال مرگ، لقب و عنوان آثار انطاكی یاد كرده است (ص ٣٤٢)؛ اما قفطی ظاهراً با تكیه بر ذیلی كه هلال بن محسّن بر كتاب تاریخ دایی خود ثابت بن سنان نگاشته (مشتمل بر حوادث سالهای ٣٦٣ تا ٤٤٧ ق)، آگاهی بیشتری به دست داده است (گرچه تنها در ثبت تاریخ دقیق درگذشت انطاكی صریحاً به هلال بن محسن استناد كرده است). بنابراین گزارش، انطاكی، چنانکه از نامش پیداست، اصلاً اهل انطاكیه (واقع در تركیۀ كنونی) بود و در بغداد ساكن شد و تا هنگام مرگ در این شهر زیست. قفطی همچنین انطاكی را از نزدیكان عضدالدولۀ بویهی (نک‌ : ه‌ د، آل بویه) بر شمرده، و او را از سرآمدان روزگار خود در هندسه و علم عدد (حساب) دانسته، و به تیزهوشی و فصاحت و بلاغت ستوده است (ص ١١٠، ٣٣٤)؛ درحالی‌كه در قرون متأخرتر، نویسنده‌ای چون شهرزوری (ص ٤٣٩) در نزهةالارواح از احوال انطاكی اظهار بی اطلاعی كرده است.

آثـار

ظاهراً آثار انطاكی در میان ریاضی‌دانان بعدی با اقبال چندانی روبه‌رو نشده است؛ زیرا كمتر ریاضی‌دانی از آثار وی یاد كرده، و بدانها توجه داشته است. تنها ابوالحسن علی بن احمد نسوی، ریاضی‌دان پرآوازۀ ایرانی، در مقدمۀ كتاب المقنع فی حساب الهندی تلویحاً كتاب حساب «مجتبى انطاكی» را به سبب گرایش بسیار به تفصیل، ناكارآمد دانسته است (نک‌ : قربانی، نسوی‌نامه، ١٢؛ نیز ووپكه، ٤٩٢-٤٩٣).
گویا تنها یكی از آثار انطاكی، موسوم به تفسیر اصول اقلیدس در دست است. به گفتۀ ابن‌ندیم (ص ٣٢٥)، انطاكی تمامی مقالات اصول اقلیدس را تفسیر (ترجمه و شرح) كرده بود. پیش از وی ابوجعفر خازن این كتاب را شرح كرده، و بوزجانی نیز نگارش شرحی بر آن را آغاز كرده بود، ولی كار را به انجام نرساند. به گفتۀ زوتر نسخه‌ای از این كتاب در آكسفرد موجود است (ص ٦٤).
ابن‌ندیم (ص ٣٤٢) و قفطی (ص ٢٣٤) این آثار را به انطاكی نسبت داده‌اند كه اینک نشانی از آنها در دست نیست: ١. استخراج التراجم؛ ٢. تفسیر ارثماطیقی؛ ٣. التخت الكبیر فی الحساب الهندی، كه ظاهراً همان كتابی است كه نسوی بدان اشاره كرده است؛ ٤. الحساب بلا تخت بل بالید؛ ٥. الحساب علی التخت بلا محو، احتمالاً حاوی مطالب مهمی بوده است، زیرا مؤلف در این رساله ــ همان گونه كه از نامش پیداست ــ كوشیده است تا برای محاسبات ریاضی به كمك تخت و میل (ه‌ م) شیوه‌ای پیشنهاد دهد كه به پاك كردن اعدادی كه پیش‌تر ثبت شده، نیاز نباشد. چنین شیوه‌ای قاعدتاً باید به شیوه‌های نوین محاسبه با قلم و كاغذ نزدیك‌تر باشد؛ ٦. الموازین العددیة؛ ٧. المكعبات (نیز نک‌ : زوتر، ٦٤؛ قربانی، زندگی نامه ... ، ٣١٥).
رساله‌ای در اسطرلاب مسرطن نیز منسوب به انطاكی است. نگارندۀ جلد سوم فهرست كتابخانۀ آستان قدس رضوی، دربارۀ مؤلف این رسالۀ بسیار متأخر فارسی ــ كه با شمارۀ ٥٢٨٥ در این كتابخانه نگهداری می‌شود ــ آورده است: «مصنف، چنانکه از پاره‌ای قرائن خفیه به دست آمده ابن المهندس علی بن احمد انطاكی متوفی ٣٧٦ق است» (٣/ ٣١٨). اغلب فهرست‌نگاران دیگر، و حتى كسانی چون استوری (II(١)/ ٤٢) بی‌آنکه به صحت و سقم این انتساب توجه داشته باشند، غالباً بدین گزارش استناد كرده، و همان را تكرار كرده‌اند و تنها قربانی (همان، ٣١٤) صحت این انتساب را منوط به داشتن دلایل محكم‌تر دانسته است. در واقع نه در مآخذ متقدم و نه در متن رساله هیچ نشانه‌ای از نگارش آن توسط انطاكی مشاهده نمی‌شود. به نظر می‌رسد آنچه فهرست‌نگار آستان قدس از آن با عنوان «قرائن خفیه» یاد كرده است، چیزی جز سخنان سجزی در مقدمۀ رسالۀ عربی الاسطرلاب المسرطن (كه در فهرست آستان قدس با شمارۀ ٥٢٨٦ و بلافاصله پس از رسالۀ فارسی مذكور قرار دارد) نیست؛ زیرا سجزی (گ ١ ب) در آغاز این رساله به نگارش رساله‌ای دربارۀ اسطرلاب مسرطن توسط شخصی به نام «علی بن احمد، معروف به ابن المهندس» اشاره كرده است.

مآخذ

آستان قدس، فهرست؛
ابن ندیم، الفهرست؛
سجزی، ابوسعید، الاسطرلاب المسرطن، نسخۀ خطی كتابخانۀ آستان قدس رضوی، شم‌ ٥٢٨٦؛
شهرزوری، محمد، نزهة الارواح ( تاریخ الحكماء)، ترجمۀ كهن مقصود علی تبریزی، به كوشش محمدتقی دانش‌پژوه و محمد سرور مولایی، تهران، ١٣٦٥ ش؛
قربانی، ابوالقاسم، زندگی‌نامۀ ریاضی‌دانان دورۀ اسلامی، تهران، ١٣٦٥ش؛
همو، نسوی نامه، تهران، ١٣٥١ش؛
قفطی، علی، تاریخ الحكماء، لایپزیگ، ١٩٠٣ م؛
نیز:

Storey, C. A., Persian Literature, London, ١٩٧٢;
Suter, H., Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke, Leipzig, ١٩٠٠;
Woepcke, F., «Propagation des chiffres indiens», JA, ١٨٦٣, vol. I.
یونس كرامتی