دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢١٥ - ثابت بن سنان

ثابت بن سنان

ثابِتِ بْنِ سِنان، ابوالحسن ثابت بن سنان بن ثابت بن قرۀ صابی (د ٣٦٣ یا ٣٦٥ق/ ٩٧٤ یا ٩٧٦م)، پزشک و مورخ دورۀ عباسی. بیشترین اطلاع ما دربارۀ او مبتنی بر گزارشهایی است که ابن جلجل (ص ٨٠-٨١)، قفطی (ص ١٠٩-١١١) و ابن ابی اصیبعه (١/ ٣٣٤-٣٣٦) در آثار خویش ارائه کرده‌اند و در دیگر منابع عیناً مطالب ایشان تکرار شده، و گاه تنها اندکی بدانها افزوده شده است.
تاریخ ولادت او در منابع ذکر نشده است. ظاهراً او نیز همچون پدر و جدش (نک‌ : ه‌ د، سنان بن ثابت، نیز ثابت بن قره) به حرفۀ پزشکی مشغول بود و در فلسفه، هندسه و دیگر علوم نیز تبحر داشت (ابن خلکان، ١/ ٣١٤-٣١٥). نخستین اخباری که از او در منابع آمده، آن است که در٣١٣ق/ ٩٢٥م از سوی ابوالقاسم خاقانی، وزیر خلیفه مقتدر (حک‌ ٢٩٥-٣٢٠ق/ ٩٠٨-٩٣٢م) به ریاست بیمارستانی که ابوالحسن علی بن فرات (د ٣١٢ق) در بغداد بنا کرده بود، منصوب شد (ابن ابی ‌اصیبعه،١/ ٣٣٤). او مانند جد و پدرش در دستگاه خلافت عباسی راه داشت و به سبب مهارت در پزشکی، پزشک مخصوص خلفای عباسی، راضی (حک‌ ٣٢٢-٣٢٩ق/ ٩٣٤-٩٤١م)، متقی (حک‌ ٣٢٩-٣٣٣ق/ ٩٤١-٩٤٤م)، مستکفی(حک‌ ٣٣٣-٣٣٤ق/ ٩٤٤-٩٤٦م) و مطیع(حک‌ ٣٣٤-٣٦٣ق/ ٩٤٦-٩٧٤م) شد. او همچنین معزالدوله دیلمی (حک‌ ٣٣٤-٣٥٦ق/ ٩٤٦-٩٦٧م) و عزالدوله بختیار (حک‌ ٣٥٦-٣٦٧ق/ ٩٦٧-٩٧٨م) را هم درک کرد (ابن جلجل، همانجا؛ ابن شاکر، ١١/ ٢٥٤). ابن شاکر نقل کرده است که او سکتۀ ابن تقیه، وزیر دربار عزالدوله را با حجامت درمان کرد (همانجا).
دانش‌پژوهانْ کتابهای بقراط و جالینوس را نزد او می‌خواندند (ابن‌خلکان، ١/ ٣١٤) و شهرت او تا حدی بود که شاگردانی از اندلس نزد او می‌آمدند (ابن جلجل، ١١٢). ظاهراً او تا پایان عمر در بغداد زیست.

آثـار

١. التاریخ. این کتاب گزارشی از وقایع سالهای ٢٩٥ق/ ٩٠٨م (آغاز خلافت مقتدر عباسی) به بعد است. دربارۀ زمان آغاز وقایع این کتاب بیشتر منابع هم‌سخن‌اند (نک‌ : ابن ندیم، ٣٠٢؛ ابن ابی‌اصیبعه، همانجا؛ ابن اثیر، ٨/ ٦٤٧؛ یاقوت، ٢/ ٧٧٢)، اما دربارۀ پایان آن نظر مورخان یکسان نیست. یاقوت سال ٣٦٠ق را ذکر می‌کند و بر آن است که هلال بن مُحَسِّن این کتاب را از وقایع سال ٣٦١ق به بعد ادامه داده است (نک‌ : همانجا؛ قس: ابن ابی‌اصیبعه، ابن اثیر، همانجاها). ثابت در این کتاب ضمن بیان حوادث روزگار خویش به نقل گزارش افرادی چون علی بن عیسى وزیر (د ٣٣٤ق/ ٩٤٦م)، ابن قرابه، سلامۀ طولونی، ابوعبدالله کوفی، احمدبن محمدبن سمعون و دیگران پرداخته است که بیشتر ایشان از طبقۀ دبیران و درباریان بوده، و از جریان حوادث اطلاع داشته‌اند (خان، ٣٠٨). قفطی اثر ثابت را شهرۀ آفاق و بی‌مانند معرفی کرده است (ص ١١٠)؛ اما از این اثر که به عقیدۀ برخی از محققان منبع بی‌نظیری برای بررسی وقایع روزگار آل بویه است (نک‌ : کائن، ٥٩؛ کبیر، ٢١٤)، نسخه‌ای موجود نیست و قسمتهایی از آن را کسانی چون ابوعلی مسکویه (٥/ ٢٧٨، ٤٦٨)، هلال بن محسن صابی (ص٢٨، ٢٩، ١١٠، ٢٩٩، ٣٤٩)، همدانی (١/ ٦٨، ٩٤، ١٢٢)، ابن جوزی (١٣/ ٧٩، ٩٣، ٢١٧، ١٤/ ١٥١) و ذهبی (١٤/ ٤٨١) در آثارشان آورده‌اند.
٢. اخبارالقرامطة، کتابی در تاریخ قرامطۀ بحرین، سوریه و عراق از زمان آغاز کارشان تا ٣٦٠ق. برنارد لویس معتقد است که این کتاب کهن‌ترین منبعی است که در آن بر تشابه فاطمیان و قرمطیان تأکید شده است (ص ٨٠). زکار در مقدمۀ چاپ خود آن را بخشی از کتاب التاریخ ثابت دانسته است (ص ٤٩-٥٠؛ قس: EI٢, VIII/ ٦٧٣).
٣. اخبار الشام و المصر، کتابی در یک مجلد که هیچ نسخه‌ای از آن در دست نیست (ابن شاکر، همانجا؛ یاقوت، ٢/ ٧٧٣).
٤. رساله‌ای در وفیات مشاهیر از ٣٠٠ تا ٣٦٠ق به شیوۀ سال‌شمار که ابن عدیم از قرائت نسخه‌ای از آن که به خط ثابت بوده، یاد کرده است (نک‌ : ٣/ ١١٧٧، ٥/ ٢٤٣٧، ٧/ ٣٤٩٦).

مآخذ

ابن ابی اصیبعه، احمد، عیون الانباء، به کوشش آوگوست مولر، قاهره، ١٢٩٩ق؛
ابن اثیر، الکامل؛
ابن جلجل، سلیمان، طبقات الاطباء، به کوشش فؤاد سید، قاهره، ١٩٥٥م؛
ابن جوزی، عبدالرحمان، المنتظم، به کوشش محمد عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت، ١٤١٢ق/ ١٩٩٢م؛
ابن خلکان، وفیات؛
ابن‌شاکر کتبی، محمد، عیون التواریخ، نسخۀ خطی کتابخانۀ احمد ثالث استانبول، شم‌ ٢٩٢٢؛
ابن عدیم، عمر، بغیةالطلب، به کوشش سهیل زکار، دمشق، ١٤٠٨ق/ ١٩٨٨م؛
ابن ندیم، الفهرست، به کوشش گوستاو فلوگل، لایپزیگ، ١٨٧١-١٨٧٢م؛
ابوعلی مسکویه، احمد، تجارب‌الامم، به‌کوشش ابوالقاسم امامی، تهران، ١٣٧٧ش/ ١٩٩٨م؛
ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و اکرم بوشی، بیروت، ١٤٠٤ق/ ١٩٨٤م؛
زکار، سهیل، مقدمه بر اخبار القرامطۀ ثابت بن سنان، دمشق، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛
صابی، هلال، الوزراء، به کوشش احمد فراج، بیروت، ١٩٥٨م؛
قفطی، علی، تاریخ الحکماء، به کوشش یولیوس لیپرت، لایپزیگ، ١٩٠٣م؛
همدانی، محمد، تکملة تاریخ الطبری، به کوشش البرت یوسف کنعان، بیروت، ١٩٦١م؛
یاقوت، ادبا؛
نیز:

Cahen, C., «The Historiography of the Seljuqid Period», Historians of the Middle East, London, ١٩٦٢;
EI٢;
Kabir, M., The Buwayhid Dynasty of Baghdad, Calcutta, ١٩٦١;
Khan, M. S., «Miskawaih and Ṭābit ibn Sinān», ZDMG, vol. CXVII;
Lewis, B., The Origins of Ismāʿīlism, Cambridge, ١٩٤٠.
فریبا پات