اَبوزین كَحَال، پزشك ایرانی سدۀ ٩ ق / ١٥ م. از نام و سرگذشت او چیزی دانسته نیست. تنها می‌دانیم كه در زمان شاهرخ تیموری (٨٠٧-٨٥٠ ق / ١٤٠٤-١٤٤٧ م) می‌زیسته و در دوران حکومت او به هرات سفر كرده و در آنجا به تألیف كتاب شرایط جراحی كه شهرت نام ابوزین مرهون آن است، ‌پرداخته است (ابوزین، گ ٢ الف، ب). بر پایۀ آنچه ابوزین در كتاب خود گفته، می‌توان دریافت كه او به اغلب نقاط مهم و نواحی آباد خراسان بزرگ آن روزگار سفر كرده است (گ ٩٦ ب، ١٣٢ الف، ١٤٦ الف، ١٦٤ ب).
از عنوان «كحال» برمی‌آید كه در چشم پزشكی نیز دست داشته، اما در كتاب شرایط جراحی خود از انواع و روشهای جراحی چشم به سبب ظرافتی كه در این فن هست و شیوۀ بی‌باكانۀ جراحان آن روزگار با آن سازگار نبوده، ذكری به میان نیاورده است (گ ١٠٢ الف). این كتاب مشتمل بر ١٠ مقاله است (گ ٣ الف؛ قس: منزوی، ١ / ٥٥٢، كه به خطا ٩ مقاله ذكر كرده) و هر مقاله مشتمل بر چندین «شرایط». مقالات درخور فهم مبتدیان نوشته شده و روش اختصار در آن كاملاً مشهود است. مقالۀ اول دربارۀ تشریح است. مؤلف سپس به بررسی فصد و شناخت ادویه و امراضی كه درمان آنها با جراحی امكان‌پذیر است و نیز اسباب و علامات امراض و ترتیب علاج هر بیماری پرداخته و به سبب اهمیت شناخت نبض واسباب آن، مقالۀ هفتم را بدان اختصاص داده است. در مقالۀ دهم در باب حیوانات گزنده و نحوۀ درمان گزیدگی سخن گفته است. موضوعات مربوط به كار جراح در این كتاب، امراض گوش و حلق و بینی و بیماریهای داخلی است. نویسنده از تجارب شخصی خود نیز سخن گفته و در مورد بیماریهایی مانند برص (گ ١٦٢ ب ـ ١٦٣ الف)، خنازیر صدیدی (گ ١٤١ ب، ١٤٢ الف) یا خارج كردن هزارپا از گوش به كمك مایع حاوی فلفل (گ ١٦٧ ب، ١٦٨ الف)، مدعی درمانهای جدیدی شده است. در مواردی مانند سقیروس نیز به نیشتر نزدن و عدم جراحی توصیه نموده است (گ ١٤٤ الف). همچنین از معالجۀ عرق مدینی یا بیماری رشته كه خود در نواحی بخارا و بلخ بدان گرفتار شده بوده، سخن گفته است (گ ٩٦ ب، ١٦٤ ب).
كتاب شرایط جراحی گرچه از نظر ترتیب، نسبتاً منظم است، گاه نیز بی نظمیهایی در آن دیده می‌شود: برای نمونه مقالۀ هشتم به جای ١٠٩ شرطی كه در مقدمۀ آن یاد شده، حاوی ١٠١ شرط است و مقالۀ نهم به جای ٢٣ شرط مشتمل بر ٢٤ شرط است، مقالۀ دهم نیز كه باید شامل ٢٦ شرط باشد، حاوی ٢١ شرط و ترتیب شروط نیز خلاف ترتیب شروط مذكور در مقدمۀ آن است. نكتۀ حائز اهمیت آن است كه برخلاف نظر برنبورگ ( ایرانیكا، I / ٦٥١) نسخۀ نسبتاً كاملی از شرایط جراحی وجود دارد كه در كتابخانۀ جامع گوهرشاد مشهد (شم‌ ‌٧٩٩) نگهداری می‌شود. گرچه سه صفحۀ آغازین این نسخه نو نویس است، اما كتاب از شرط هشتم از مقالۀ اول شروع می‌شود و در برگ ٢٣٧ الف نیز پایان می‌یابد. فاضل (٢ / ٩٠٩) به خطا پایان كتاب را در چند برگ بعد (٢٤٧ الف) كه مربوط به دو ملحق ناشناخته در باب منافع طیور و سنگهای قیمتی است، پنداشته است.
از شرایط جراحی سه نسخۀ ناقص نیز در دست است، یكی در كتابخانۀ دانشكدۀ پزشكی دانشگاه تهران (دانش‌پژوه، ٣ / ٣١٥؛ استوری، (II(٢) / ٢٢٨)، دومی در دانشگاه لاهور پنجاب (همانجا) و سومی در دانشگاه لوس‌آنجلس كالیفرنیا ( ایرانیكا، I / ٤٠١). ظاهراً ابوزین دو كتاب دیگر نیز به نامهای رسالۀ نوریه و مصباح العیان در دفن كحالی داشته كه اثری از آنها بر جای نمانده است (نك‌ : ابوزین، ١٠٢ الف).

مآخذ

ابوزین كحال، شرایط جراحی، نسخۀ خطی جامع گوهرشاد مشهد، شم‌ ‌٧٩٩؛
دانش‌پژوه، محمدتقی و ایرج افشار، نشریۀ كتابخانۀ مركزی دانشگاه تهران، تهران، ١٣٤٢ ش؛
فاضل، محمود، فهرست نسخه‌های خطی كتابخانۀ جامع گوهرشاد مشهد، مشهد، ١٣٦٧ ش؛
منزوی، خطی؛
نیز:

Iranica;
Storey, C.A, Persian Literature, London, ١٩٧١.

محمدهادی مؤذن جامی