دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٣١ - ابوسعید جرجانی

ابوسعید جرجانی

اَبوسَعیدِ جُرْجانی، محمد بن علی ضریر، ریاضی‌دان و ستاره‌شناس ایرانی. از سرگذشت او اطلاعی در دست نیست. احتمالاً در حدود سدۀ ٣ ق / ٩ م زندگی می‌كرده است (GAS, V / ٢٦٣). زوتر (ص ٢٧) به پیروی از فلوگل بدون اشاره به مأخذی و دیگران نیز از جمله سارتن (١ / ٦٥٤) احتمالاً به تقلید از زوتر او را شاگرد ابن اعرابی (د ٢٣١ ق / ٨٤٥ م) دانسته‌اند، ولی بروكلمان این نظر را نادرست خوانده است (GAS, I / ٢٤٧).

آثـار

از جرجانی، دو اثر باقی مانده است: ١. مسائل هندسیة. نسخه‌ای از این اثر كه در ١١٥٣ ق / ١٧٤٠ م كتابت شده، در قاهره موجود است (خدیویه، ٥ / ٢٠٣). جرجانی برای اثبات یك قضیۀ مشهور هندسی كه بر پایۀ آن اگر از وسط كمانی از دایره، عمودی بر خط شكستۀ ABC، محاط در آن كمان فرود آید، آن خط شكسته را به دو قسمت مساوی تقسیم می‌كند، دو برهان آورده است. ابوریحان بیرونی این دو برهان را ضمن ٢٢ برهان از ریاضی‌دانان یونانی، ایرانی و عرب نقل كرده كه احتمالاً از كتاب مسائل هندسیة گرفته شده ات (قربانی، ٧٠)؛ ٢.رساله‌ای در ترسیم نصف النهارات به نام استخراج خط نصف النهار من كتاب آنالیما و البرهان علیه (سارتن، GAL، همانجاها). نسخه‌ای از این اثر نیز با تاریخ كتابت ١١٥٣ ق / ١٧٤٠ م، در قاهره موجود است (خدیویه، ٥ / ٢٠٤؛GAL، همانجا). كارل شوی این رساله را از روی همین نسخه به زبان آلمانی ترجمه كرده است (نك‌ : شوی، ٢٦٥-٢٧١).

مآخذ

خدیویه، فهرست؛
سارتن، جورج، مقدمه بر تاریخ علم، ترجمۀ غلامحسین صدری افشار، تهران، ١٣٥٣ ش؛
قربانی، ابوالقاسم، تحریر استخراج الاوتار ابوریحان بیرونی، تهران، ١٣٥٥ ش؛
نیز:

GAL;
GAS;
Schoy, Cral, Beiträge zur arabich-isalmischen Mathematik und Astronomie, Frankfurt, ١٩٨٨;
Suter, Heinrich, Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke, Leipzig, ١٩٠٠.

ابوالحسن دیانت