دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٠٩ - تیاذوق
تیاذوق
نویسنده (ها) :
محمد حسین احمدی
آخرین بروز رسانی :
شنبه ٤ آبان ١٣٩٨
تاریخچه مقاله
تَیاذوق (د ح ٩٠ق/ ٧٠٩م)، پزشک حجاج بن یوسف و از نخستین نویسندگان آثار پزشکی در دورۀ اسلامی.
از زندگانی او آگاهی چندانی در دست نیست و منابع کهن تنها به گزارش پزشکی او برای حجاج بن یوسف (ه م) و یادکرد برخی سخنان پندآموز یا اندرزهای پزشکی او بسنده کردهاند (مثلاً نک : ابن قتیبه، ٣/ ٢٧٠، ٢٧٦، ٢٧٧؛ بلاذری، ١٣/ ٣٥٤، ٤٢٦؛ ابن عبدربه، ٦/ ٣٢١؛ ابوطالب مکی، ٣/ ١٤٦٣؛ ابن جوزی، ٦/ ١٣١؛ ابن کثیر، ٩/ ٧١)؛ ولی سخنانی از این دست را به دیگر نامداران نیز نسبت دادهاند (اولمان، ٢٣؛ کلاین فرانکه، ٣٢؛ برای نمونهای از آنها، نک : ابن قتیبه، ٣/ ٢٧١). شاید همین امر و نیز ضبط نام او به اشکال گوناگون (مثلاً نک : ابن عبدربه، همانجا: باذون؛ ثعالبی، ٦٣٨، حاشیه: تیادون)، موجب شده است تا قفطی (ص ١٠٥، ١٠٨) و به پیروی از او ابن عبری (ص ١٩٤) افزون بر تیاذوق، به حضور پزشکی دیگر به نام ثاذون یا ثاودون، نزد حجاج اشاره کند (نیز نک : ووستنفلد، ٩؛ اولمان، ٢٢-٢٣)، در حالی که ابن ابی اصیبعه به رغم آگاهی از نظر قفطی، روایات مربوط به این دو نام را تنها به تیاذوق نسبت داده است (١/ ١٢١-١٢٣؛ نیز نک : لکلر، I/ ٨٢).
پژوهشگران تنها با تکیه بر این فرض که تیاذوق، باید معرب تئودوکوس باشد، او را یونانی تبار و احیاناً مسیحی برشمردهاند (نک : ووستنفلد، همانجا؛ مایرهوف، ٤٣٧؛ الگود، ٦٨؛ اولمان، ٢٢؛ GAS, III/ ٢٠٧). اما سخن ابن ندیم که تیاذوق را هم در شمار پزشکان پادشاه ایران و هم پزشک حجاج یاد کرده است (ص ٣٠٣)، و استنباط ابن جوزی که این پادشاه را خسرو پرویز دانسته، و در نتیجه سن تیاذوق را هنگام پیوستن به حجاج ١٣٠ سال تخمین زده است (همانجا)، درست نمینماید (برای انعکاس این سخنان در برخی از نوشتههای متأخر، نک : پرچ، IV/ ٤٤؛ بانکیپور، IV/ ١٦٥؛ نیز براون، ١٦, ٢٠؛ اولمان، ٢٣، که او را با تیادورس (سدۀ ٤م) مذکور در ابن ندیم، همانجا و سارتن، I/ ٣٧٢، خلط کردهاند).
تیاذوق پس از ٩٠ سال زندگی در واسط درگذشت (ابن ابی اصیبعه، ١/ ١٢٣؛ ذهبی، ٤٧؛ ابن کثیر، همانجا؛ صفدی، ١٠/ ٤٥٠؛ قس: ابن جوزی، همانجا). او شاگردانی برجسته تربیت کرد که از آن میان فرات بن شحناثا، پزشک یهودی تا زمان منصور عباسی زنده بود (قفطی، ١٠٥، ٢٥٥؛ ابن ابی اصیبعه، ١/ ١٦١-١٦٣).
تیاذوق در تشخیص بیماری از روی نبض، خویشتن را پیرو آموزههای ارخیجانس (نیمۀ نخست سدۀ ١م) میدانست(ابوسعید، ٦٠-٦١؛ نیز نک : کلاین فرانکه، همانجا). توجه پزشکان و داروشناسان معتبر به اقوال او نشان از زبردستی وی دارد (مثلاً نک : ثابت بن قره، ٩٨؛ رازی، ١/ ٣١، ٨/ ١٢٩، جم ؛ ابن جزار، ٤٠، ٤٧، جم ؛ ابنبطلان، ١٠، ٢٢، جم ؛ ابنبیطار، ١/ ١٢، ١٠٩، جم ).
آثـار
آثاری چند به تیاذوق منسوب است که اغلب برجای نمانده است و معلوم نیست که در اصل به چه زبانی نوشته شدهاند؛ ولی باید آنها را در زمرۀ نخستین آثار پزشکی دورۀ اسلامی برشمرد (نک : اولمان، همانجا؛ GAS, III/ ٧):
١. ابدال الادویة و کیفیة دقها و ایقاعها و اذابتها و شیء من تفسیر اسماء الادویة (ابن ابی اصیبعه، ١/ ١٢٣)، که شاید ابن جزار (ص ١٠٩، ١٢٥، جم ) و ابن سمجون (١/ ٢٤، ١٤٥، جم ) در نقل آراء تیاذوق دربارۀ بدل داروها، از آن بهره برده باشند.
٢. فصول فی الطب، که ظاهراً خلاصۀ کناش اوست (نک : وایدا، ٣٤٥ ؛ GAS, III/ ٢٠٨;
GAL, S, I/ ٤٠٦).
٣. کناش یا کناش کبیر، که برای پسرش نوشته است (ابن ابی اصیبعه، همانجا؛ قفطی،١٠٨). احتمالاً ارجاعات رازی بهتیاذوق (٨/ ٥٨، ١٠/ ٢٨٩، جم ) به نقل از این کتاب است.
٤. مثنوی یا قصیدة یا قواعد فی حفظ الصحة (بانکیپور، پرچ، همانجاها؛ زهیربابا، ٨٧-٨٨).
مآخذ
ابن ابی اصیبعه، احمد، عیونالانباء، به کوشش آوگوست مولر، قاهره، ١٢٩٩ق/ ١٨٨٢م؛
ابن بطلان، مختار، تقویم الصحة، ترجمۀ کهن فارسی، به کوشش غلامحسین یوسفی، تهران، ١٣٥٠ش؛
ابن بیطار، عبدالله، الجامع لمفردات الادویة و الاغذیة، بولاق، ١٢٩١ق/ ١٨٧٤م؛
ابن جزار، احمد، الاعتماد فی الادویة المفردة، چ تصویری، به کوشش فؤاد سزگین، فرانکفورت، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥م؛
ابن جوزی، عبدالرحمان، المنتظم، به کوشش محمد عبدالقادر عطا و مصطفیٰ عبدالقادر عطا، بیروت، ١٩٩٢م؛
ابن سمجون، حامد، جامع الادویة المفردة، چ تصویری، به کوشش فؤاد سزگین، فرانکفورت، ١٤١٢ق/ ١٩٩٢م؛
ابن عبدربه، احمد، العقد الفرید، به کوشش علی شیری، بیروت، ١٩٨٨م؛
ابن عبری، غریغوریوس، تاریخ مختصر الدول، به کوشش انطون صالحانی، بیروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛
ابن قتیبه، عبدالله، عیون الاخبار، قاهره، ١٣٤٨ق/ ١٩٣٠م؛
ابن کثیر، البدایة و النهایة، به کوشش احمد ابوملحم و دیگران، بیروت، ١٤١٥ق/ ١٩٩٤م؛
ابن ندیم، الفهرست، به کوشش فلوگل، بیروت، ١٩٦٤م؛
ابوسعید بن بختیشوع، عبیدالله، رسالة فی الطب و الاحداث النفسانیة، به کوشش فلیکس کلاین فرانکه، بیروت؛
دارالمشرق؛
ابوطالب مکی، محمد، قوت القلوب، به کوشش محمود ابراهیم محمد رضوانی، قاهره، ١٤٢٢ق/ ٢٠٠١م؛
بلاذری، احمد، انساب الاشراف، به کوشش سهیل ذکار و ریاض زرکلی، بیروت، ١٤١٧ق؛
ثابت بن قره، الذخیرة، به کوشش ماکس مایرهوف، قاهره، ١٩٢٨م؛
ثعالبی، عبدالله، ثمار القلوب، به کوشش محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٤ق/ ١٩٦٥م؛
ذهبی، محمد، تاریخ الاسلام (حوادث و وفیات ٨١-١٠٠ق)، به کوشش عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، ١٤١١ق/ ١٩٩٠م؛
رازی، محمد ابن زکریا، الحاوی، حیدرآباد دکن، ١٣٧٩ق/ ١٩٦١م؛
زهیربابا، محمد، من مؤلفات ابن سینا الطبیة، دمشق، ١٤٠٤ق/ ١٩٨٤م؛
صفدی، خلیل، الوافی بالوفیات، به کـوشش ژاکلیـن سوبله و علـی عماره، ویسبـادن، ١٤٠٢ق/ ١٩٨٢م؛
قفطـی، علـی، تاریخ الحکماء، به کوشش یولیوس لیپرت، لایپزیگ، ١٩٠٣م؛
نیز:
Bankipore;
Browne, E.G., Arabian Medicine, Cambridge, ١٩٦٢;
Elgood, C., A Medical History of Persia and the Eastern Caliphate, Cambridge, ١٩٥١;
GAL,S;
GAS;
Klein-Franke, F., Vorlesungen über die Medizin im Islam, Wiesbaden, ١٩٨٢;
Leclerc, L., Histoire de la médecine arabe, Paris, ١٨٧٦;
Meyerhof, M., «Mediaeval Jewish Physician in the Near East from Arabic Sources», ISIS, London, ١٩٣٨, vol. XXVIII;
Pertsch, W., Die Handschriften, Verzeichnisse der königlichen Bibliothek zu Berlin, ١٨٨٨;
Sarton, G., Introduction to the History of Science, Baltimore, ١٩٣١;
Ullmann, M., Die Medizin im Islam, Leiden, ١٩٧٠;
Vajda, G., Index Général des mamuscrits arabes Musulmans de la Bibliothèque national de Paris, Paris, ١٩٥٣;
Wüstenfeld, F., Geschichte der arabischen Ärzte und Naturforscher, New York, ١٩٧٨.
محمدحسین احمدی