دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٢٨ - اسحاق افندی
اسحاق افندی
نویسنده (ها) :
محمدعلی مولوی
آخرین بروز رسانی :
جمعه ٥ اردیبهشت ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اِسْحاقْ اَفَنْدی، یا خواجه اسحاق (١١٨٨-١٢٥١ق/ ١٧٧٤- ١٨٣٥م)، ریاضیدان و مهندس دورۀ عثمانی. وی در نارده (یا نارته، یا آرته) واقع در جنوب یانیه (اكنون تابع آلبانی) زاده شد و از این جهت به یانیوی نیز شهرت یافته است. پدرش یهودی بود، اما به اسلام گروید و نام عبدالله بر خود نهاد. اسحاق پس از مرگ پدر به استانبول رفت و به یادگیری ریاضیات و نیز زبانهای شرقی و غربی پرداخت (سامی، ٢/ ٨٩٩ -٩٠٠، ٦/ ٤٥٤٢-٤٥٤٣، ٤٧٨٨-٤٧٨٩؛ «دائرۀ المعارف...»، XX/ ٢٣١؛ آدیوار، ١٩٦ ؛ اونات، ١٠٦ ,٩٣ -٩٠ ؛ ثریا، ١/ ٣٢٨؛ EI٢؛ بستانی ).
بهگفتۀ اونات (ص ٨٩-٩٤) اسحاق در ١٢٢١ق/ ١٨٠٦م مترجم بحریۀ عثمانی بود و در این مقام مأمور مذاكره با فرستادۀ انگلستان دربارۀ استحكامات ساحلی كشور خویش شد و در این مذاكرات توانست سیاست دولت متبوع خود را پیش برد (نیز نک : ثریا، همانجا؛ آقچورا، ١٢٩). در ١٢٣١ق/ ١٨١٦م معلم ریاضیات در آموزشگاه مهندسی نظامی شد و در ذیقعدۀ ١٢٣٩/ ژوئیۀ ١٨٢٤ در دیوان همایون نیز به عنوان مترجم بهكار پرداخت و در ١٢٤٢ق به مقام سرخلیفگی رسید. در ١٢٤٤ق/ ١٨٢٨م، پرتو افندی (پرتو پاشای بعدی)، رئیس دیوان همایون یا رئیس الكتاب، اسحاق افندی را كه رقیبی نیرومند برای خویشتن میشمرد، از این مقام بركنار ساخت و چنانكه گفته میشود، با توسل به دستاویزهایی، مقامات مسئول را بر آن داشت تا اسحاق را به عنوان ناظر ساختمان دژهای مرزی به بالكان فرستادند. در ١٢٤٦ق/ ١٨٣٠م اسحاق از بالكان بازگشت و به كار در آموزشگاه مهندسی نظامی ادامه داد و در رجب همان سال سرمدرس آموزشگاه شد. آنگاه به اصلاح برنامههای آموزشی و تجدیدنظر در نظام گزینش استادان و معلمان آموزشگاه همت گماشت. سیدعلی افندی (سیدعلی پاشای بعدی)، سرمدرس سابق آموزشگاه كه اینگونه اصلاحات را خوش نداشت، به تحریك پرداخت تا سرانجام، اسحاق افندی را برای سرپرستی مرمت ساختمانهای مذهبی به مدینۀ منوره فرستادند. وی به هنگام بازگشت به استانبول در سوئز درگذشت و همانجا به خاك سپرده شد (بروسهلی، ٣/ ٢٥٤؛ «دائرۀ المعارف»، نیز ثریا، همانجاها؛ قس: EI٢).
اسحاق افندی بجز زبانهای شرقی همچون عربی، عبری و فارسی، با زبانهای لاتین، یونانی و فرانسه نیز آشنا بود. حافظهای بسیار نیرومند داشت و گفته میشود كه ضمن سفر حج، در مدت ٣ ماه قرآن را حفظ كرد (بروسهلی، همانجا؛ سامی، ٢/ ٨٩٩ -٩٠٠؛ بانارلی، ٨٢٠).
وی در كنار وظایف اداری و آموزشی خویش، به كار تصنیف نیز میپرداخت و عمدۀ شهرت او نیز از همین باب است. اثر عمدۀ وی با عنوان مجموعۀ علوم ریاضیه در ٤ مجلد در استانبول منتشر شد (١٢٤٧-١٢٥٠ق/ ١٨٣١-١٨٣٤م). بیشتر مطالب این مجموعه از منابع فرانسوی در زمینۀ ریاضیات، فیزیك، شیمی، هیأت و زمینشناسی ترجمه شده است. این مجموعه از نظر علمی ارزش چندانی ندارد، اما نخستین كتابی است كه به زبان تركی دربارۀ دانشهای جدید منتشر شده است. در این كتاب اصطلاحات علمی بسیاری، برساخته از واژگان عربی، مانند مولد الماء در برابر هیدرژن، مولد الحموضه در برابر اكسیژن، بهكار رفته است كه تا چند سالی پس از فروپاشی دولت عثمانی و مدتها پس از آن در كشورهای عربی همچنان متداول بود. تألیفات اسحاق افندی نقش بزرگی در نشر علوم غربی در تركیه و كشورهای عربی داشته است (سامی، همانجا؛ بروسهلی، ٣/ ٢٥٤- ٢٥٥؛ ثریا، بانارلی، همانجاها).
آثار
گذشته از مجموعۀ علوم ریاضیه، این آثار نیز از او به چاپ رسیده است: ١. آلات كیمیویه (رساله دربارۀ ابزارهای آزمایشهای شیمیایی). ٢. اصول استحكامات. ٣. اصول الصیاغه (یا الاصاغه )، در شیوۀ استفادۀ درست از سلاحهای آتشین و شرح ویژگی فلزات بهكار رفته در ساختن آنها و چگونگی ساختن توپ. ٤. تحفۀ الامراء، دربارۀ اردوسازی و نگهداری دژها. ٥. دكز لغمی رساله سی (رساله دربارۀ لای دریا).٦. عكس المرایا فی اخذ الزوایا، دربارۀ كاربرد برخی از ابزارهای رصد. ٧. قواعد سامیه، در تخطیط اراضی. ٨. كره رسالهسی (رساله دربارۀ كره). ٩. نصب الخیام، دربارۀ اصول بر پا كردن چادر به هنگام لشكركشی. این كتاب در ١٢٤٢ق چاپ شد (بروسهلی، ٣/ ٢٥٥؛ بغدادی، ١/ ٢٠٣؛ بانارلی، همانجا؛ اوزگه، ١٩٨٠).
ترجمۀ اثری از زبان فرانسه با عنوان خانۀ زراع از او برجای مانده است (سامی، ٢/ ٩٠٠).
مآخذ
بروسهلی، محمدطاهر، عثمانلی مؤلفلری، استانبول، ١٣٤٢ق؛
بستانی؛
بغدادی، هدیه؛
ثریا، محمد، سجل عثمانی ( تذكرۀ مشاهیر عثمانیه )، استانبول، ١٣٠٨ق؛
سامی، شمسالدین، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣٠٦ق؛
نیز:
Adivar, A. A., Osmanli türklerinde ilim, Istanbul, ١٩٤٣;
Akcura, Y., Osmanli devletinin dagilma devri, Ankara, ١٩٨٥;
Banarli , N.S., Türk edebiyāti tārihi , Istanbul, ١٩٧١ ;
EI ٢ ;
Ozege , M. S., Eski harflerle basilmis t türkce eserler katalagu, Istanbul, ١٩٧٩, vol.V;
türk ansiklopedisi, Ankara, ١٩٧٢;
Unat, F.R., «Bashoca Ishak Efendi» , Belleten, ١٩٦٤, vol. XXVIII, no. ١٠٩.
محمدعلی مولوی