دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٩ - ابن بصال
ابن بصال
نویسنده (ها) :
ابوالحسن دیانت
آخرین بروز رسانی :
چهارشنبه ١٧ اردیبهشت ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اِبْنِ بَصّال، ابوعبدالله محمد بن ابراهيم اندلسی طليطلی (د ٤٩٩ ق/ ١١٠٦ م)، گياهشناس مسلمان و دانشمند آگاه به دانش كشاورزی. او را ابنفصال نيز گفتهاند. كحاله (ص ١٩١) در گزارشی از اوضاع كشاورزی و گياهشناسی در تاريخ اسلام، از دو شخص متفاوت با عنوان محمد بن ابراهيم بن فصال و ابراهيم بن محمد بن بصال نام برده كه ظاهراً هر دو يكی هستند (دربارۀ وجه تسميۀ ابن بصال و تغيير بصال به فصال، نک : EI٢, II/ ٩٠١). گر چه از منابع تاريخی به طور مستقيم اطلاعات چندانی دربارۀ زندگی ابن بصال نمیتوان به دست آورد، اما با تكيه بر شواهد تاريخی عصر، میتوان تصويری از زندگی او ترسيم كرد. ابن بصال ظاهراً در طليطله به دنيا آمد و مدتی در مصر و ايتاليا به سفر پرداخت (خياط، ٢١٩). رهآورد اين سفرها دانش و تجربۀ فراوان در امر كشاورزی و پرورش گياهان بود و گويا بسياری از بذرهای گياهان و كاشتنيهای مختلفی كه اهميت زراعی و طبی آنها را تجربه كرده بود با خود به همراه آورد (همانجا). پس از بازگشت به طليطله به خدمت ابوالحسن يحيی المأمون امير بنی ذوالنون درآمد و به سرپرستی باغهای وسيع او منصوب شد (همو، ٢١٨؛ قس: عنان، دول الطوائف، ٤٢٠). هنگامی كه آلفونس ششم پادشاه كاستيل، با استفاده از تشتت و اختلافات داخلی اعراب اسپانيا، طليطله را از چنگ خاندان بنیذوالنون بيرون میآورد (ابناثير، ١٠/ ١٤٢-١٤٣؛ قس: ابنخلدون، ٤(٢)/ ٣٤٧- ٣٤٨)، ابنبصال به اشبيليه رفت و به خدمت معتمد، پادشاه خاندان بنی عباد درآمد كه وسعت باغهايشان در اندلس مقام دوم را داشت (عنان، همانجا). وی سرانجام در قرطبه درگذشت (EI٢, II/ ٩٠١).
توجه خاص اندلسيان در دوران ملوك الطوايف (سدۀ ٥ ق/ ١٢ م) به ايجاد باغهای فراوان و وسيع، موجب ظهور گروه قابل توجهی از دانشمندان فن باغداری و علم گياهشناسی و تدوين كتابهای متعددی به دست آنان شد. ابنبصال نيز در ميان همين گروه ظهور كرد (نک : عنان، نهاية الاندلس، ٤٤٦؛ همو، دول الطوائف، ٤١٩-٤٢٠؛ قس: مقری، ٤/ ١٥٠) و توانست شاگردان برجستهای همچون ابوعبدالله محمد بن مالك طغنری تربيت كند (عنان، دول الطوائف، ٤٢٠).
آثار
ابن بصال اثر مهم خود كتاب الفلاحة يا ديوان الفلاحة را برای ابوالحسن يحيی المأمون نوشت. ابنعوام (ه م) چنانكه خود گفته از كتاب ابن بصال در تأليف كتاب الفلاحة استفاده كرده و يادآور شده كه ابن بصال بر مبنای تجارب شخصی خويش آن را نوشته است (پالنسيا، ٤٧٦). ابن غالب در كتاب فرحة النفس خود اشاره كرده كه صحت مشهودات و برتری روشهای ابن بصال از طريق تجربه به اثبات رسيده است (مقری، ٤/ ١٥٠). اين كتاب توسط خود ابن بصال به صورت رسالهای در ١٦ باب خلاصه و القصد و البيان نامگذاری گرديد. خلاصهای از فصلبندی و رئوس مطالب اين كتاب را، همراه با گزارشی از وضع كشاورزی در اندلس به طور كلی و نقش و تأثير ابنبصال در پيشبرد و توسعۀ آن، در مقالۀ خياط (٢١٤-٢٢٧) میتوان ديد. ترجمهای كاستيلی از كتاب ابنبصال (مربوط به قرون وسطی) به ويرايش خ.م. ميلاس واليكروزا در مجلۀ الاندلس، در ١٩٤٨ م، شم ١٣، جزء ٢، ص ٣٤٧-٤٣٠ (فولتون و لينگز، ٥١٣) و بار ديگر با ترجمه و مقدمه و ويرايش همو و محمد عزيمان در تتوان، ١٩٥٥ م به چاپ رسيده است (واتسون، ٣٤٧). واليكروزا نسخههای خطی جديدی از آثار ابن بصال را در ١٩٥٤ م در تمودا جلد ٢، ص ٣٣٩-٣٤٤ معرفی كرده است (عواد، ١/ ١٣٢).
مآخذ
ابن اثير، الكامل؛
ابنخلدون، تاريخ، بيروت، ١٩٥٨ م؛
پالنسيا، آنخل گونزالس، تاريخ الفكر الاندلسی، ترجمۀ حسين مؤنس، قاهره، ١٩٥٥ م؛
خياط، جعفر، «ابن البصال رائد الفن الزراعی الحديث فی الاندلس»، مجلة المجمع العلمی العراقی، شم ١٥، ١٣٨٧ ق/ ١٩٦٧ م؛
عنان، محمد عبدالله، دول الطوائف، قاهره، ١٣٨٠ ق/ ١٩٦٠ م؛
همو، نهاية الاندلس، قاهره، ١٣٨٦ ق/ ١٩٦٦ م؛
عواد، كوركيس، فهارس المخطوطات العربية فی العالم، معهد المخطوطات العربية؛
كحاله، عمررضا، العلوم العملية فی العصور الاسلامية، دمشق، ١٣٩٢ ق/ ١٩٧٢ م؛
مقری تلمسانی، احمد بن محمد، نفح الطيب، به كوشش يوسف الشيخ محمد البقاعی، بيروت، ١٤٠٦ ق/ ١٩٨٦ م؛
واتسون، آندريو، الابداع الزراعی، ترجمۀ احمد الاشقر، به كوشش محمد نذير سنگری، حلب، ١٤٠٥ ق/ ١٩٨٥ م؛
نيز:
Fulton, Alexander, S., and Lings, Martin, Second Supplementary Catalogue of Arabic Printed Books in the British Museum, London, ١٩٥٩.
ابوالحسن ديانت