اِبْنِ اُثال، پزشک، داروساز و سم‌شناس ماهر مسیحی در سدۀ ١ق / ٧م (مق‌ ‌٥٥ق / ٦٧٥م). وی در دمشق زاده شد، علوم پزشکی را در اسکندریۀ مصر فراگرفت و پس از بازگشت به زادگاهش، در همانجا به طبابت پرداخت (ابن ابی اصیبعه، ٢ / ٢٤؛ نامۀ دانشوران، ٣ / ٤٢٥-٤٢٦). مقارن فتح شهرهای شام به دست مسلمانان (١٧ق / ٦٣٨م) و زمان حکومت معاویه، ابن اثال در آن منطقه در فنون پزشکی شهرتی چشمگیر داشت و در عین حال از پیشوایان بزرگ مسیحیان شام به شمار می‌رفت (ابن عساکر، ٥ / ٨٠) و نیز ریاست اهل ذمّۀ حمص را بر عهده داشت (ابن کثیر، ٨ / ٣٢)، تاریخ تولد او را می‌توان در حدود دو سه ده پیش از هجرت حدس زد.
معاویة بن ابی سفیان از آغاز حکومت بر دمشق، ابن اثال را به‌عنوان پزشک مخصوص خود برگزید (ابن ابی‌اصیبعه، همانجا). به علاوه ریاست پزشکان دمشق را هم به او سپرد (قاموس ‌الاعلام) و همینکه به تبحر وی در سم‌شناسی آگاهی یافت، او را ندیم و رازدار دربار خویش کرد، تا با استفاده از انواع زهرهای کشنده‌ای که وی می‌ساخت، بتواند رجال سیاسی مخالف را از سر راه خود بردارد (ابن ابی‌اصیبعه، ٢ / ٢٤، ٢٥) و در پی آن بود که گروهی از بزرگان و فرماندهان مسلمین بر اثر مسمومیّت، کشته شدند؛ از جمله در ٣٨ق / ٦٥٨م چون امیرالمؤمنین علی (ع) مالک اشتر نخعی را به عنوان والی به مصر فرستاد، در عَریش به دست دهقانی که مأمور معاویه بود، مسموم شد. به احتمال قوی این سم توسط ابن اثال تهیه شده بوده است (همو، ٢ / ٢٧). در ٤٦ق / ٦٦٦م نیز ابن اثال شخصاً یا به وسیلۀ یکی از خدمۀ خود، شربتی زهرآلود به عبدالرّحمن بن خالد خورانید و او را کشت و معاویه بر طبق قولی که به وی داده بود، به عنوان پاداش، ابن اثال را به ریاست دیوان خراج حمص گماشت و این نخستین بار در تاریخ اسلام بود که یکی از ذمیّان به چنین مقام مالی حسّاسی دست می‌یافت (زبیری، ٣٢٧؛ طبری، ٢ / ٨٢؛ یعقوبی، ٢ / ٢٢٣). عبارت یعقوبی صراحت دارد بر اینکه ابن اثال تا پایان عمر، در این مقام باقی و در حمص مصدر امر و نهی بوده است (٢ / ٢٢٣). علاوه بر این معاویه او را به همین جهت تا پایان عمر، از پرداخت خراج معاف ساخت (طبری، همانجا؛ ابن اثیر، ٣ / ٤٥٣). مسمومیت امام حسن مجتبی (ع) و سعدبن ابی‌وقاّص در ٤٩ق را نیز به دستور معاویه و به سمّ ابن‌اثال دانسته‌اند (ابن‌ابی‌اصیبعه، ٢ / ٢٧؛ ابوالفرج، ٥٠).
سرانجام ابن اثال، به دست خالدبن عبدالرحمن بن خالد یا خالد بن مهاجر برادرزادۀ عبدالرحمن کشته شد (طبری، ٢ / ٨٣؛ ابن ابی اصیبعه، ٢ / ٢٥).
ابن اثال گویا در فنون پزشکی و داروشناسی آثاری هم داشته است، از جمله کتابی در ادویۀ مفرده، از یونانی به عربی ترجمه کرده بوده است (نامۀ دانشوران، ٣ / ٤٣٣؛ فیلسوف‌الدوله، ١ / ٣٧) و از این رو می‌توان او را نخستین مترجمان کتب علمی و پزشکی از یونانی به زبان عربی در دورۀ اموی به شمار آورد.

مآخذ

ابن ابی‌اصیبعة، احمدبن قاسم، عیون‌الانباء، بیروت،١٣٧٧ق / ١٩٥٧م؛
ابن‌اثیر، الکامل؛
ابن عساکر، علی ‌بن حسن، التاریخ الکبیر، به کوشش عبدالقادر افندی بدران، دمشق، ١٣٣٢ق؛
ابن کثیر، البدایة‌ و النهایة، قاهره،١٣٥١- ١٣٥٨ق؛
ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبییّن، به کوشش سید احمد صقر، قاهره، ١٣٦٨ق / ١٩٤٩م؛
زبیری، مصعب‌بن زبیر، نسب قریش، به کوشش لوی پرووانسال، قاهره، ١٩٥٣م؛
طبری، تاریخ؛
فیلسوف‌الدوله، میرزا عبدالحسین خان، مطرح الانظار؛
تبریز، ١٣٣٤ق؛
قاموس الاعلام؛
نامۀ دانشوران، قم، ١٣٧٩ق / ١٣٣٨ش؛
یعقوبی، احمدبن واضح، تاریخ، بیروت، دارصادر.

غلامرضا جمشیدنژاد